Tomasz Borówka
Bukowa Góra w lutym 2002

Najciekawsze miejsca Górnośląsko-Zagłębiowskiej Metropolii: Bukowa Góra w Dąbrowie Górniczej. W GZM jest miejsce starsze niż egipskie piramidy?

Bukowa Góra w Dąbrowie Górniczej to jedno z najciekawszych, o ile nie najbardziej sensacyjne ze stanowisk archeologicznych w aglomeracji. W 2021 roku pojawiła się hipoteza, że głazy w rejonie jej wierzchołka to megality. Archeologowie przystąpili do badań. Będą one trwać długo, śledzimy dopiero ich wstępną fazę. Ale już teraz ich wyniki to prawdziwa rewelacja. Nie pożałujecie wycieczki "na megality" z Bukowej Góry. To jedno z miejsc w Górnośląsko-Zagłębiowskiej Metropolii, które warto odwiedzić.

Pamiętacie bestsellerową książkę Patricii Schultz, prezentującą 1000 niezwykłych zakątków globu, które trzeba zobaczyć? „1000 miejsc, które musisz zobaczyć przed śmiercią” – ta pozycja doczekała się wielu wznowień, filmowych adaptacji i najrozmaitszych kontynuacji. Na pytanie, czy w Górnośląsko-Zagłębiowskiej Metropolii są też takie miejsca, odpowiedź jest jedna: jasne, że są. To przecież najbardziej zróżnicowany ze zurbanizowanych terenów Polski. Miasta stare i nowoczesne, bogaty przekrój architektury, zabytki przemysłu, ciekawa, nieodkryta szerzej przyroda. I o tym wszystkim piszemy w tym cyklu.

Bukowa Góra znajduje się na terenie Ujejsca, dawnej wsi w gminie Ząbkowice. W 1975 roku gmina weszła w skład miasta Ząbkowice, dwa lata później przyłączonego do Dąbrowy Górniczej. Jednak Ujejsce nadal leży na uboczu i nie czuje się tam wielkomiejskich klimatów, a często wręcz przeciwnie - uroczo rustykalne. Na szczyt Bukowej Góry dojdziemy stamtąd łatwo. Można w kilkanaście minut od parkingu przy cmentarzu. Ale warto przespacerować się dłuższą trasą, np. od stadionu miejscowego klubu UKS Pionier, ulicą Mieszka I, tak by wejść w zalesiony masyw Buczyny (jak nazywają Bukową Górę miejscowi) od południa. Wtedy w drodze na szczyt wypatrzymy być może ślady średniowiecznego górnictwa. A już na pewno zauroczy nas tamtejszy las, piękny o każdej porze roku.

Miejsce starsze niż egipskie piramidy?

Przed górnikami byli tu jednak twórcy megalitów. Naukowcy, z kierującym badaniami Bukowej Góry profesorem Dariusze Rozmusem na czele, nie mają już wątpliwości co do tego, że to ludzie stawiali do pionu i ociosywali głazy w rejonie szczytu. Oraz palili tam ogień.

Bukowa Góra stała się szeroko znana po tym, jak archeologowie w 2021 roku zwrócili uwagę na niezwykłe kształty i formy głazów zalegających jej wierzchołek. Już wstępne ich badania pozwoliły domniemywać, że głazy te były obrabiane ręką ludzką, a część nawet ustawiona do pionu. Natychmiast więc wzbudziło to skojarzenia z budowlami megalitycznymi z szalenie zamierzchłej przeszłości Europy - neolicie, czyli młodszej epoce kamienia. Czyli z czasów dawniejszych niż te, w jakich Egipcie wzniesiono piramidy. Megality na Bukowej Górze byłyby też starsze, niż na poły mityczna Troja Homera. Z miejsca więc zaniosło się na archeologiczne odkrycie dekady w naszym regionie, o ile nie na skalę ogólnopolską.

Jeżeli mamy do czynienia z megalitami, musiałoby to być miejsce niesamowicie wręcz stare. Czym było? Sanktuarium, nekropolią, obserwatorium astronomicznym, a może tym wszystkim naraz? Twórcami europejskich megalitów byli ludzie kultury pucharów lejkowatych. Taką nazwę nadali archeologowie bezimiennemu ludowi , zamieszkującemu kiedyś szmat Europy od Jutlandii i południowej Skandynawii aż po część dzisiejszej Ukrainy. Kiedyś – a zatem mniej więcej w latach 3700-1900 przed naszą erą. Podkreślmy – ogromnie dawno, bo aż w neolicie, czyli młodszej epoce kamienia.

KPL (taki to skrót dla niej ukuli specjaliści) wykształciła się w pierwszej połowie IV tysiąclecia przed Chrystusem. To były czasy, gdy nie istniały jeszcze egipskie piramidy. Najstarszą znaną z nich, Dżosera, zbudowano około 2650 r. p.n.e. Najsłynniejsza, Cheopsa, powstała około roku 2560 p.n.e. Budowniczowie megalitów odeszli w mroki historii jeszcze zanim narodziła się i spłonęła homerycka Troja. Katastrofa miasta, które ostrożnie utożsamiają z nią archeologowie, nastąpiła w połowie XIII w p.n.e. bądź w początkach XII w. p.n.e. Przyjmijmy, że około 1200 roku przed Chrystusem. Twórcy megalitów z Bukowej Góry ustawiali je tam jakieś dwa i pół tysiąclecia wcześniej. Dwa i pół raza dawniej niż cała historia Polski! Zagłębiowskie megality są też o całą historię Polski starsze niż piramidy.

Otrzymane wyniki nie pozwalają jednoznacznie określić czasu, w którym na Bukowej Górze miała miejsce aktywność człowieka. Sądząc po stopniu zachowania składników antropogenicznych, było to w czasach odległych - tak zreasumował wyniki wstępnych badań mineralogicznych zaprezentował prof. dr hab. inż. Maciej Pawlikowski z Wydziału Geologii, Geofizyki i Ochrony Środowiska Akademii Górniczo-Hutniczej im. Stanisława Staszica w Krakowie.

Zagadkowe miejsce wielu kultur

W 2022 roku na Bukowej Górze doszło też do nowego odkrycia. Okazało się, że są na niej także kurhany. A kurhan to nietypowa forma pochówku dla neolitu. W takich mogiłach bądź na ich wierzchołku zwykło się umieszczać szczątki zmarłych dopiero kilka tysięcy lat później. Czy więc na Bukowej znajduje się cmentarzysko kurhanowe z wczesnego średniowiecza? Tego jeszcze nie wiadomo. Jak podkreśla prof. Dariusz Rozmus, kluczem do rozwiązania zagadek Buczyny będzie możliwie dokładne wydatowanie tego stanowiska archeologicznego.

Tymczasem lipiec 2022 przyniósł kolejne znaleziska. I po raz kolejny zaskakujące. W rejonie megalitów odnaleziono miejsca, gdzie prawdopodobnie chowano zmarłych. Okazało się, że poza kurhanami na Bukowej Górze są także podłużne mogiły zwieńczone stelami prostokątnymi i trójkątnymi, które wcinają się na obszar konstrukcji o charakterze megalitycznym. Wyniki badań C14 węglików z jednej z tych (najprawdopodobniej) mogił, zwieńczonej trzema prostokątnymi stelami wskazują, że mogą być dużo młodsze.

Zespół prof. Rozmusa nadal prowadzi ich eksplorację, jednak już udało się wydatować metodą radiowęglową pobraną stamtąd próbkę. I tu zdziwienie! Prof. Marek Krąpiec z Wydziału Geologii, Geofizyki i Ochrony Środowiska AGH w Krakowie ustalił, że pochodzą one sprzed 1290 lat (plus minus lat 80). Czyli z VIII wieku po Chrystusie, nie wcześniej niż z VII, a najpóźniej z początków IX wieku.

Prof. Rozmus przypuszcza, że na Bukowej Górze mamy do czynienia ze stanowiskiem wielokulturowym. Najstarsze ślady działalności człowieka mają tam 11 tysięcy lat - podkreśla archeolog.

- Mamy zabytki z epoki kamienia, zarówno schyłkowego paleolitu, jak i neolitu, a być może także mezolitu - wylicza prof. Rozmus. - Do tego nie wydatowane jeszcze konstrukcje megalityczne. Jest skrzyniowy grób, wstępnie datowany na 1290 lat, plus minus 80. Są zgłoszone przez znalazców wczesnośredniowieczne ciężarki, znalezione na stoku i poniżej. A także warpie górnicze z okresu średniowiecza i z czasów nowożytnych - mówi Dariusz Rozmus.

Jak dotrzeć na Bukową Górę?

Jak wspomnieliśmy, w Ujejscu dobrymi miejscami startu wycieczki na Bukową Górę są parkingi przy cmentarzu i przy stadionie. Dojazd samochodem z aglomeracji jest prosty, ułatwiają go trasy S86, czyli "Gierkówka" (zjeżdżamy z niej w Wojkowicach Kościelnych) albo trasa szybkiego ruchu S1 (zjeżdżamy w Pasterniku na Przedwsie). W Ujejscu n skrzyżowaniu ulic Ujejskiej z Broniewskiego należy skręcić w Broniewskiego, a następnie z niej albo skręcić w prawo, w prowadzącą ku stadionowi Olimpijską, albo jechać dalej aż do cmentarza. Zarówno on, jak i sama Bukowa Góra znajdują się po wschodniej stronie drogi. Trudno będzie nie zauważyć.

Do Ujejsca dostaniemy się też komunikacją miejską z Dąbrowy Górniczej. Dojeżdżają tam autobusy linii 175 i 635.

Okolice Bukowej Góry to również atrakcyjny rejon dla wycieczki rowerowej.