Na cokole i pod obstrzałem
W Parku Powstańców Śląskich w Katowicach, nieopodal Spodka i symbolicznych powstańczych skrzydeł, stoi monument przedstawiający postać z nieodłączną laską i w prostym, urzędniczym płaszczu. Dla większości przechodniów to widok oczywisty – Jerzy Ziętek, w pamięci mieszkańców zapamiętany po prostu jako „Jorg”, na trwałe wpisał się w fizyczny i tożsamościowy krajobraz Górnego Śląska.
Jednak w ostatnich latach postać ta stała się osią jednego z najbardziej gorących sporów historycznych. W ramach państwowej polityki dekomunizacyjnej podejmowano próby usuwania jego nazwiska z przestrzeni publicznej – wymazując je z patronatów ulic czy szpitali. W odpowiedzi społeczność regionalna reagowała zdecydowanym oporem. Pisarz Krzysztof Lewandowski wydał wówczas powieść biograficzną „Wojewoda śląski Jorg. W Kotle Czarownic”, w której celowo zastąpił nazwisko bohatera samym przydomkiem „Jorg” (a jego przyjaciela, pisarza Wilhelma Szewczyka, wprowadził jako „Wilima”) – tworząc literacki manifest protestu przeciwko bezrefleksyjnemu wymazywaniu śląskiej pamięci. Z kolei głośny serial „Ołowiane dzieci”, w którym w postać wojewody wcielił się Marian Dziędziel, ponowne przywołał postać Ziętka na ekrany, ukazując go jako charyzmatycznego, choć skomplikowanego protektora lokalnej społeczności w zderzeniu z partyjną biurokracją.
Skąd bierze się ta niezwykła żywotność mitu Ziętka? Jak to się stało, że dawny powstaniec śląski, sanacyjny naczelnik gminy oraz więzień sowieckiego łagru stał się najważniejszym dygnitarzem i budowniczym komunistycznego Śląska, a po latach – ikoną regionalnej podmiotowości? Aby zrozumieć ten fenomen, należy wyjść poza proste ideologiczne schematy i przyjrzeć się pełnej sprzeczności biografii człowieka, który jak nikt inny ukształtował przestrzeń i życie społeczne powojennego Górnego Śląska.
Radzionkowski poligon: narodziny stylu działania
Zanim Jerzy Ziętek stał się gospodarzem wielkiej aglomeracji przemysłowej, przeszedł gruntowną szkołę zarządzania w skali mikro. W 1929 roku objął stanowisko naczelnika gminy w małym, przygranicznym Radzionkowie. Był to okres wielkiego kryzysu gospodarczego i masowego bezrobocia, jednak dla ambitnego urzędnika trudne warunki stały się poligonem doświadczalnym. Jak wskazują badacze jego biografii, to właśnie w Radzionkowie wypracował unikalny styl działania, który po wojnie przeniósł w skalę całego województwa. Rządy Ziętka przyniosły Radzionkowowianom kanalizację, nowoczesną szkołę, ośrodek zdrowia i nawet własny tygodnik (wysławiający pod niebiosa wojewodę Grażyńskiego). Ale nie tylko.
Mając tuż za miedzą niemiecki Bytom, Ziętek z zazdrością i fascynacją przyglądał się tamtejszemu Parkowi Miejskiemu (dzisiejszemu Parkowi im. Franciszka Kachla) – pierwszemu parkowi ludowemu na Górnym Śląsku, wyposażonemu w alpinarium na „Górze Miłości”, staw gondolowy oraz miniaturowe zoo. Traktując rozwój infrastruktury jako element rywalizacji narodowej na podzielonym granicą Śląsku, postanowił stworzyć w Radzionkowie obiekt konkurencyjny. W ten sposób na Księżej Górze powstał kompleks leśno-parkowy z alejkami, torem saneczkowym, kwietnikami i grottą, nazywany w lokalnej prasie „płucami Radzionkowa”. Aby go wznieść, Ziętek potrafił zaangażować bezrobotnych, harcerzy, Związek Strzelecki oraz lokalnych przedsiębiorców, stosując unikalne połączenie czynu społecznego, moralnego nacisku i niekonwencjonalnego zdobywania funduszy. Podobnie rzecz się miała z bazą sportową – budowa nowoczesnego, wielofunkcyjnego stadionu im. Wojewody Grażyńskiego (z najdłuższym na Śląsku torem kolarskim i motocyklowym) stała się bezpośrednim prototypem późniejszego Stadionu Śląskiego w Chorzowie.
Już w epoce przedwojennej Ziętek dał się poznać jako pragmatyk niecofający się przed działaniem na granicy prawa, jeśli wymagał tego pożytek jego przedsięwzięć. W 1932 roku, wespół z posłem Emilem Gajdasem, zorganizował najgłośniejszą aferę przemytniczą w II Rzeczypospolitej. Gdy w niemieckim Bytomiu zbankrutowało szacowne polskie wydawnictwo „Katolik” (założone niegdyś przez Karola Miarkę i Adama Napieralskiego), posłowie zakupili jego maszyny drukarskie na nazwisko żony Gajdasa. Aby uniknąć zrujnowania przedsięwzięcia wysokimi opłatami celnymi, skaptowali do współpracy komisarza Straży Granicznej Krogulskiego oraz zarząd kopalni Radzionków. Ciężarówka z szoferem sprawnie przewiozła maszyny przez granicę w kilku nocnych kursach. Choć opozycyjna prasa Wojciecha Korfantego, na czele z dziennikiem „7 groszy”, rozpętała ogólnopolski skandal, polityczny parasol ochronny sanacyjnego wojewody Michała Grażyńskiego sprawił, że sprawcom przemytu nie spadł włos z głowy. I tak Ziętek odrobił wtedy kluczową lekcję: w zarządzaniu liczy się przede wszystkim ostateczny efekt, a przychylność politycznych decydentów potrafi osłonić nawet najbardziej ryzykowne posunięcia.
Wielki architekt PRL-owskiego Śląska: zasługi, które zmieniły region
Po II wojnie światowej, przejściu przez sowiecki łagier i służbie w armii Berlinga jako oficer polityczny (co stanowiło prawdziwy ewenement w przypadku kogoś, kto w II RP był wysokim sanacyjny urzednikiem), Ziętek powrócił na Śląsk i błyskawicznie wszedł w skład najwyższych władz wojewódzkich. Doświadczenia radzionkowskie przeniósł na poziom całej konurbacji, stając się inicjatorem inwestycji o skali niespotykanej w historii regionu.
Kluczowym dziełem jego życia stał się Wojewódzki Park Kultury i Wypoczynku (obecny Park Śląski) w Chorzowie. Był odpowiedzią na biologiczną i ekologiczną degradację przemysłowego serca Polski. Ziętek potrafił przy tym czerpać wzorce z najciekawszych osiągnięć epoki i w lot podchwytywać genialne pomysły podwładnych. I tak np. powstanie Planetarium Śląskiego było inicjatywą lokalnego planisty dr. Jerzego Beresia z Miejskiej Komisji Planowania Gospodarczego. Ziętek natychmiast dostrzegł potencjał podsuniętej mu idei i wyszedł naprzeciw Towarzystwa Miłośników Astronomii z stycznia 1952 roku – przekształcając w ten sposób lokalny i skromny początkowo projekt w centralną inwestycję obchodów rocznicy kopernikańskiej, a środki na zakupu nowoczesnego projektora Zeissa w NRD zdobywając z Ministerstwa Oświaty.
W koncepcji architektonicznej Parku Ziętek i współpracujący z nim architekcisięgali po bezpośrednie inspiracje z zagranicy. Kąpielisko„Fala” oraz Rosarium powstały jako odzwierciedlenie budapeszteńskiej Wyspy św. Małgorzaty i jej kąpieliska Palatinus. Śląskie Wesołe Miasteczko czerpało bezpośrednio ze słynnego węgierskiego Vidámparku – w którym Ziętek gościł w 1956 roku – oraz z wiedeńskiego Prateru. Zaś Austriak Othmar Ruthner zaprojektował unikatową wieżę szklarniową na terenie Ogólnopolskich Targów Ogrodniczych w WPKiW. Tam też stanęła słynna, przeszkolna Hala Kwiatów, zwana Kapeluszem, a zaprojektowana przez genialnego Jerzego Gottfrieda (który zaprojektował też pawilony Ośrodka Postęu Technicznego na drugim końcu Parku).
Ziętek zmienił także architektoniczne oblicze Katowic. To z jego przemożnym wsparciem wzniesiono katowicki Spodek, reprezentacyjny Pomnik Powstań Śląskich, budynki Uniwersytetu Śląskiego (powstałego w 1968 r.) oraz ikoniczne Osiedle Tysiąclecia. Powstanie „Tauzena” wiąże się z głośną anegdotą: gdy architekci Henryk Buszko i Aleksander Franta przedstawili w 1957 roku projekt osiedla dla 30 tysięcy mieszkańców, Ziętek nakazał im błyskawicznie stworzyć fizyczną makietę. Wiedział bowiem, że partyjni decydenci z egzekutywy KW PZPR z I sekretarzem Edwardem Gierkiem oraz przewodniczącym Prezydium Wojewódzkiej Rady Narodowej Ryszardem Nieszporkiem na czele nie czytają planów architektonicznych. Fortel zadziałał – makieta zachwyciła towarzyszy, a inwestycja ruszyła (co uwiecznił w 1970 roku fotoreporter Józef Makal na słynnym zdjęciu przedstawiającym Ziętka pochylonego nad makietą osiedla na tle planu WPKiW).
Co niezwykle istotne, Ziętek wyprzedzał swoją epokę w myśleniu ekologicznym. Uchwałą Prezydium Wojewódzkiej Rady Narodowej z 23 kwietnia 1954 roku zainicjował kompleksowy program zalesiania, budowy parków leśnych oraz rekultywacji hałd – koncepcję „Zielonych Płuc Śląska”, której kontynuacją są dzisiejsze przemiany śląskich zwałowisk w zielone tereny rekreacyjne. W przestrzeni leczniczej jego pamiątką stała się dzielnica uzdrowiskowa Zawodzie w Ustroniu z charakterystycznymi budynkami w kształcie piramid (koeljny majstersztyk Buszki i Franty). Był także kluczowym patronem Państwowego Zespołu Ludowego Pieśni i Tańca „Śląsk” stworzonego w 1953 roku przez Stanisława Hadynę (który w swoich wspomnieniach W pogoni za wiosną wspominał dyskretne wsparcie Ziętka określanego jako „generał Z.”). Potrafił przy tym po mistrzowsku żonglować budżetami – gdy w 1972 roku zaproponowano utworzenie Kotliny Dinozaurów w chorzowskim zoo, wojewoda zatwierdził projekt dwoma słowami („zgoda ad 2.”), finansując prehistoryczną ekspozycję ze środków Społecznego Funduszu Budowy Szkół i Internatów.
W kleszczach systemu: stalinizm, tragiczne dylematy i cienie władzy
Równolegle do imponujących osiągnięć gospodarczych toczyło się polityczne życie Ziętka jako prominenta reżimu. Piastując stanowiska wojewody, wicewojewody, zastępcy przewodniczącego Prezydium Wojewódzkiej Rady Narodowej, a wreszcie samego przewodniczącego i (po kolejnej reformie administracyjnej) ponownie wojewody, był integralną częścią komunistycznego aparatu władzy. Jak wskazują historycy z Instytutu Pamięci Narodowej, m.in. dr Bogusław Tracz, funkcja ta obciąża go współodpowiedzialnością za funkcjonowanie państwa opresyjnego, zwłaszcza w mrocznym okresie stalinowskim. Ziętek zasiadał w najwyższych gronach partyjnych, mając pełną świadomość skali represji, działalności Urzędu Bezpieczeństwa, egzekucji w katowickim więzieniu przy ul. Mikołowskiej czy funkcjonowania obozu pracy w Świętochłowicach-Zgodzie.
Z epoką tą wiąże się również zdumiewający epizod propagandowo-relijny. W marcu 1947 roku wicewojewoda Ziętek, u boku wojewody gen. Aleksandra Zawadzkiego, wystąpił w roli ojca chrzestnego podczas uroczystego chrztu jedenastu sierot polskich repatriowanych z Niemiec, zorganizowanego w kaplicy PCK w Katowicach. Wydarzenie to, skrupulatnie utrwalone przez Polską Kronikę Filmową oraz opisane w „Dzienniku Zachodnim” , miało stworzyć mylną zasłonę dymną bezkonfliktowego współistnienia komunistycznej władzy z Kościołem tuż przed uderzeniem pełnego terroru stalinizmu.
Innym wymownym śladem tamtych czasów jest historia Wejścia Głównego do Parku Śląskiego, zaprojektowanego przez dyrektora Miastoprojektu Stalinogród, inż. Wojciecha Migockiego, i ukończonego w maju 1954 roku. Na jego pylonach umieszczono kamienne herby z napisem „KATOWICE” – mimo że od marca 1953 roku miasto oficjalnie nosiło nazwę Stalinogród, a używanie starej nazwy było przez bezpiekę bezwzględnie ścigane (czego dowodzi brutalny proces trzech nastoletnich uczennic z Chorzow, skazanych na więzienie za rozrzucanie ulotek przeciw Stalinogrodowi). Ten architektoniczny anachronizm zaistniał być może dlatego, iż w okresie powstawania kamieniarki syn Ziętka, Zbigniew, został ciężko postrzelony i po wielu miesiącach walki o życie zmarł w styczniu 1954 roku. Osobisty dramat mógł sprawić, że wicewojewoda wyłączył się z bieżącego nadzoru nad detalami budowy, w efekcie czego doszło do tak „niebywałego” zaniedbania.
Ziętek nie był jednak bezwolnym manekinem. W sprawach kluczowych dla substancji społecznej Śląska potrafił stawiać pragmatyczny opór. W pierwszych latach powojennych sprzeciwił się bezwzględnej weryfikacji narodowościowej Ślązaków wpisanych na niemiecką listę narodowościową (Volkslistę/DVL), chroniąc tysiące tutejszych rodzin przed utratą majątku i wysiedleniem. Aktywnie zabiegał również u władz centralnych o powrót śląskich górników deportowanych na początku 1945 roku przez NKWD do morderczej pracy w kopalniach ZSRR (choć i w tym przypadku badacze wskazują, że przypisywane mu w tej mierze zasługi mogą być przesadzone).
W latach 70., gdy w Szopienicach wybuchła dramatyczna epidemia ołowicy wśród dzieci, Ziętek udzielił wsparcia działaniom dr Jolanty Wadowskiej-Król i prof. Bożeny Hager-Małeckiej. Dochodziło wówczas do ostrych spięć między doświadczonym wojewodą a dogmatycznym I sekretarzem KW PZPR Zdzisławem Grudniem, który usiłował wyciszyć sprawę. Ziętek, broniąc swojej wizji sprawnego zarządzania, nie wahał się otwarcie krytykować Grudnia. Ostatecznie w 1975 roku, w wyniku ogólnopolskiej reformy administracyjnej, został zmuszony przez partyjnych rywali do ustąpienia ze stanowiska i przeszedł na emeryturę.
Przyczyny fenomenu i śląskiej pamięci zbiorowej
Dlaczego mimo przynależności do komunistycznej elity Jerzy Ziętek zachował w pamięci Ślązaków status postaci niemal kultowej? Trwałość jego legendy wydaje się wynikać z wyjątkowego splotu czynników kulturowych, osobowościowych i społecznych.
Przede wszystkim Ziętek był „człowiekiem stąd”. W przeciwieństwie do nadsyłanych z Warszawy czy Zagłębia aparatyczyków, mówił rodzimą godką, rozumiał śląską mentalność, obyczaje i etos pracy. Nie separował się od ludzi – jego gabinet w Urzędzie Wojewódzkim był otwarty dla zwykłych petentów, którym realnie pomagał w sprawach życiowych, mieszkaniowych czy zdrowotnych. Jego nieodłączne rekwizyty – drewniana laska („kryka”), pękata sylwetka, dosadny język oraz brak sztucznego dystansu – budziły jednocześnie respekt i poczucie bliskości. Co rusz osobiście wizytował place budów, utrzymując wykonawców w żelaznej dyscyplinie.
W płaszczyźnie politycznej Ziętek stworzył unikalny model działania oparty na technokratycznym pragmatyzmie. W dobie rządów Edwarda Gierka dwaj przywódcy stworzyli zgrany duet i doskonały podział ról: Gierek odpowiadał za reprezentację polityczną, Ziętek zaś otrzymał wolną rękę w zarządzaniu gospodarką, urbanistyką i sprawami społecznymi regionu. Potrafił bezbłędnie wykorzystywać pozycję Śląska jako przemysłowego serca Polski, ściągając do województwa gigantyczne środki centralne i przekształcając je w trwale służącą mieszkańcom infrastrukturę.
Z perspektywy psychologii społecznej kult Ziętka zaspokajał głęboką potrzebę podmiotowości Górnoślązaków. W świecie narzuconego odgórnie systemu, „Jorg” jawił się mieszkańcom jako swojski bufor – gospodarz, który potrafił oszukać centralę w Warszawie, załatwić pieniądze dla regionu i wybudować park czy szpital tam, gdzie inni stawiali jedynie fabryczne kominy.
Postać niejednoznaczna
Jerzy Ziętek wymyka się czarno-białym ocenom. Nie był kryształowym bohaterem bez skazy, gdyż sprawowanie władzy w realiach PRL wymagało stałych kompromisów z opresyjnym ustrojem. Ale i nie był też bezdusznym aparatyczykiem realizującym ślepo doktrynalne wytyczne. Był wielkim pragmatykiem i mężem stanu epoki przemysłowej, który bezwzględne reguły władzy podporządkował wizji modernizacji Śląska.
Ocena Ziętka wymaga odejścia od
zacietrzewienia na rzecz rzetelnej, pozbawionej skrajnych emocji
debaty naukowej. Bez względu jednak na polityczne wyroki, materialny
kształt dzisiejszej metropolii górnośląskiej – od Parku
Śląskiego po Spodek, Osiedle Tysiąclecia czy beskidekie sanatoria
– pozostaje najtrwalszym świadectwem jego sprawczości. To właśnie
ta realna spuścizna sprawia, że w pamięci zbiorowej mieszkańców
Śląska Jerzy Ziętek na zawsze pozostał po prostu „Jorgiem” –
gospodarzem, jakiego region nie miał ani wcześniej, ani później.
Może Cię zainteresować:
Poligonem doświadczalnym generała Jerzego Ziętka było małe śląskie miasteczko. Jakie?
Może Cię zainteresować:
Jerzy Ziętek. Debaty brak, są emocje i polityczne wyroki
Może Cię zainteresować: