We wrześniu ubiegłego roku stworzyłem krótki przewodnik z rekomendacjami 5 festiwali jesiennych na Górnym Śląsku, które polecam i jednym, który odradzam. Kiedy go pisałem, sezon festiwalowy trwał dopiero 3 tygodnie i jeszcze nie wiedziałem, że jeden festiwal się nie odbędzie wcale, a dwa inne odbędą się ostatni raz. Nie wiedziałem też, że inny zostanie po latach reaktywowany. Liczyłem też, że mój artykuł przeczytają organizatorzy i wezmą sobie choć niektóre uwagi do serc. No i odkryłem od tamtego czasu trzy inne festiwale, o których warto wspomnieć a nawet polecić. Ponieważ tegoroczny sezon mamy już właściwie za sobą, czas na rodzaj podsumowania.
Na Górnym Śląsku ceni się wysoką kulturę. Choć chyba nie wszędzie
Największym zaskoczeniem i zawodem sezonu 2025 był brak Chorzowskiego Festiwalu Organowego, który nie odbył się i w tym roku. Zapytałem byłego dyrektora artystycznego, jaki jest powód tego smutnego faktu. Wacław Golonka odpowiedział, że miasto nie było zainteresowane jego kontynuowaniem. Zatem wydarzenie upadło po 10 sezonach, choć cieszyło się rosnącą popularnością i mimo pewnych braków (sygnalizowałem je rok temu) była to naprawdę świetna impreza, na którą czekało się z utęsknieniem.
Co więcej, w tym roku nie będzie także drugiego z festiwali w tym mieście. Annum Festival, którego koncerty odbywały się w Chorzowie i w Tarnowskich Górach, miał o jedną odsłonę więcej niż organowy. Tego szkoda mi jeszcze bardziej, gdyż poziom wszystkich koncertów, jakich miałem przyjemność słuchać, był zarówno pod względem muzycznym jak i organizacyjnym bez zastrzeżeń.
Dlaczego miasto zrezygnowało z dwóch wydarzeń artystycznych na naprawdę wysokim poziomie, nie wiem (o organy pytałem w wydziale kultury urzędu miejskiego ponad rok temu, ale nie doczekałem się odpowiedzi). Jeden Chorzowianin, którego spotkałem na kilku koncertach w innych miastach, wyraził opinię, że melomani to znacznie mniej głosów wyborczych niż kibice »Ruchu«. Może coś w tym jest?
Nie odbył się też w tym roku Gliwicki Festiwal Bachowski, a wszystko to w atmosferze skandalu. Impreza, która miała już 26 odsłon, została nagle odwołana z powodu zakulisowych decyzji personalno-organizacyjnych oraz braku porozumienia między władzami miasta i podległymi im jednostkami a organizatorami. Nigdy wcześniej nie byłem na koncercie tej imprezy i w tym roku miał być ten pierwszy raz. Tymczasem nie wiadomo, czy jeszcze kiedykolwiek będzie ku temu okazja.
Niespodziewanie, po sześciu latach przerwy, w ubiegłym roku wrócił za to do Gliwic festiwal organowy. Przerwa spowodowana była ogłoszeniem pandemii w 2019 roku, a potem zmarł jego główny organizator. Reaktywacja nie zrównoważy ubytku trzech świetnych imprez, ale bardzo cieszy.
Od czasu ubiegłorocznego przeglądu byłem też na kilku innych imprezach po raz pierwszy w życiu i niektóre z nich polecam. Zajrzałem też na festiwal, który odradzałem i co do którego poprzysiągłem sobie, że więcej tam moja noga nie stanie. Złamałem słowo, gdyż zmienił się dyrektor artystyczny na wspomnianego już Wacława Golonkę, który nie miał już co robić w Chorzowie, a to było optymistycznym sygnałem. Czy nadzieje się sprawdziły? Przeczytacie poniżej.
Jesienne festiwale muzyczne na Górnym Śląsku A. D. 2026
Festiwali muzyki organowej oraz muzyki kameralnej (choć zdarzają się koncerty w większych składach) przybywało w Polsce od lat, więc wybór jest duży. Są też organizowane pojedyncze koncerty, poza wszelkimi festiwalami. Zdarzają się też imprezy z muzyką różną, podczas których pojawiają się pojedyncze koncerty nieco poważniejszym repertuarem. Poniższy przegląd dotyczy tylko festiwali muzyki poważnej (nie lubię tego słowa, niech ktoś wymyśli lepsze!), które znam. Kluczem wyboru jest miejsce (wschód Górnego Śląska), oraz czas (późne lato i jesień).
Międzynarodowy Festiwal im. Grzegorza Gerwazego Gorczyckiego
Wrześniowa impreza ku pamięci jednego z największych polskich i śląskich kompozytorów, odbywała się 21 raz. To przede wszystkim festiwal muzyki wykonywanej przez składy kameralne, choć sporadycznie zdarzają się też w jego trakcie koncerty z udziałem organów, a także symfoniczne. Odbywają się w soboty i niedziele, w różnych salach różnych miast, a lista miejsc różni się każdego roku nieznacznie. Choć są punkty żelazne, takie jak kościół pw. Św. Jacka w Bytomiu, jako że patron festiwalu pochodził z Rozbarku. Jeden z koncertów odbywa się w Krakowie, gdzie Gorczycki tworzył.
Spotkałem się z zarzutem, że wykonawcy przez kilka lat z rzędu się w dużej części powtarzają, co akurat jest prawdą. Duża część wykonawców to absolutnie najwyższy poziom, więc jakże to mogłoby być wadą? Rokrocznie zmienia się repertuar albo przynajmniej miasto występu.
A czy są jakieś minusy? Coraz mniej. W ubiegłych latach zdarzały się koncerty z nagłośnieniem, co jest nie tylko degradacją muzyki, ale i zupełnie zbędnym zabiegiem – bez tego słychać wystarczająco dobrze. Całkowicie nieakceptowalne jest użycie elektronicznego fortepianu lub klawesynu zamiast instrumentów akustycznych, a takie rzeczy też pamiętam i nie były to koncerty, które dobrze wspominam. Podobnie akustyczny klawesyn wspomagany w ten sposób. Na szczęście chyba ktoś to zrozumiał, bo w tym roku ani w ubiegłym nie trafiłem jeszcze na koncert z podobnym wspomaganiem. Czy tego zaprzestano czy miałem szczęście (nie mogłem być na wszystkich koncertach), tego nie wiem.
Psują nastrój nagrane wcześniej hałaśliwe zapowiedzi z reklamami, które odtwarza się przez głośniki. Także konferansjer (dyrektor festiwalu i Filharmonii Śląskiej w jednej osobie Adama Wesołowskiego, z którym rozmawialiśmy niedawno w naszym studio) nie zawsze pojawia się na scenie, zastępując swoją obecność nagranym wcześniej głosem. Nie jest to przyjemne, ale na szczęście tylko na początku.
Największą pozytywną zmianą organizacyjną, jaką zauważyłem w ostatnich latach, jest brak nachalnych i przeszkadzających fotografów. Oraz koncerty (te organizowane w kościołach) odbywające się po nabożeństwie a nie przed, gdyż przypadkowe osoby mniej się kręcą po wnętrzu i mniej trzaskają drzwiami. Publiczność w ogóle jakby lepiej się ostatnio zachowuje, choć trzeba przyznać, że to zależy od miejsca.
Festiwal im. Elżbiety Chojnackiej w Tarnowskich Górach
Trafiłem tu po raz pierwszy w tym roku. Przypadkiem i trochę obdarzając miejsce zaufaniem na kredyt. Jeden z koncertów bowiem był jednocześnie w programach dwóch festiwali: Gorczyckiego i klawesynowego w Tarnowskich Górach. Od kolegi zaś, który dwa wcześniejsze sezony z rzędu wybrał się do Rybnej, słyszałem o klawesynach i innych instrumentach wzmacnianych dodatkowym nagłośnieniem, zatem obawy były poważne. Tym razem jednak się nie sprawdziły, co oby oznaczało, że organizatorzy zeszli z błędnej ścieżki na właściwą. To dopiero czwarta odsłona festiwalu, a chyba ma on już swoją markę, bowiem widownia była pełna, mimo stosunkowo wczesnej pory i dnia roboczego.
Koncert był wspaniały, akustyka dość dobra, a stylowe wnętrze świetnie pasuje do tego typu wykonań. Jeśli uważacie, że klawesyn to instrument na dłuższą metę męczący, to tam tak nie jest. Także konferansjerka jest na wysokim poziomie – jest merytorycznie, ale na pewno nie ma przynudzania. Publiczność wie po co i dokąd przyszła, więc zachowuje się stosownie. Wrócę tam na pewno i polecam.
Dyrektorką artystyczną wydarzenia współorganizowanego przez Akademię Muzyczną im. Grażyny i Kiejstuta Bacewiczów w Łodzi jest Aleksandra Gajecka-Antosiewicz.
Śląski Festiwal Bachowski w Katowicach
Marka znana od roku 2000, kiedy powstał dla uczczenia 250. rocznicy śmierci Jana Sebastiana Bacha. Ale nie tylko muzykę patrona można podczas festiwalu usłyszeć. Odbywa się co 2 lata (z jednym odstępstwem, kiedy przerwa wyniosła 3 lata). Samemu jest mi trudno uwierzyć w to, że wybrałem się tam po raz pierwszy dopiero w 2025 roku. I naprawdę złość mnie bierze na samego siebie, że nie wcześniej. Podczas ostatniej odsłony odbyło się sześć koncertów, w tym dwa we wspaniałej sali koncertowej (tej starszej) Akademii Muzycznej w Katowicach, trzy w świątyniach Katowic (archikatedrze, Brynowie oraz ewangelickim) i jeden w Gliwicach.
Wykonawcami są zarówno studenci katowickiego konserwatorium jak i znani mistrzowie, w tym pracownicy uczelni. Poziom wykonawczy czterech koncertach, na jakich byłem, był bardzo wysoki. Warunki bardzo dobre (akademia) lub dobre (kościoły), żadnego dodatkowego nagłośnienia, publiczność zazwyczaj wyrobiona i zachowująca się jak należy. I do tego atmosfera konserwatorium, którą można poczuć tylko tutaj. Wspaniała impreza.
Tarnogórskie Wieczory Muzyki Organowej i Kameralnej
Festiwal, którego 23. odsłona odbyła się w tym roku, ma bardzo nietypową formułę – cztery koncerty, ale tak naprawdę osiem. Każdy koncert składa się bowiem zazwyczaj z dwóch niezależnych występów – część utworów wykonywana jest na organach, naprzemiennie z utworami wykonywanymi tylko przez skład kameralny. Rozpoczyna się w połowie września i trwa do połowy października.
Wszystkie koncerty gości kościół ewangelicki na tarnogórskim rynku. Bardzo zaskakująca to świątynia. Jej wnętrze podpowiada, że akustyka, szczególnie organów, może nie być najlepsza. Tymczasem właśnie organy brzmią przyjemniej, niż w wielu lepiej znanych kościołach w regionie. Nie zdarzyło mi się jeszcze trafić na słabszy koncert odkąd mam przyjemność tam bywać. Polecam jednak przychodzić wcześniej, bo słuchaczy jest dużo i często wszystkie miejsca są zajęte.
Kierowniczką artystyczną jest Urszula Jasiecka-Bury – klawesynistka i organistka z Bielska-Białej. To ona skutecznie dba o wysoki poziom artystyczny oraz o ciekawy i urozmaicony repertuar w czasie festiwalu. Konferansjerem zaś jest waltornista z Bytomia – Marek Kuc. Zapowiedzi są treściwe i interesujące, nawet jeśli nieco wydłużone. Niestety czasem wykonawcy używają nagłośnienia, jak podczas widocznego powyżej wspaniałego koncertu Lute Duo, niepotrzebnie. Ale i tak to świetny festiwal.
Międzynarodowy Zabrzański Festiwal Organowy im. ks. Antoniego Chlondowskiego
Drugi najstarszy z opisywanych festiwali odbywa się od trzech lat w formie okrojonej, a to z powodu kłopotów finansowych Zabrza. Przez lata bowiem miał rozmach – koncertów było dziewięć, każdy słuchacz dostawał szczegółowo i pięknie wydany program. Od trzech lat jest pięć (wliczając występ uczniów szkoły muzycznej). Teraz program to zwykła kartka z drukarki, choć był jeden sezon, kiedy nie było nawet tego.
Trzeba przyznać, że pomimo znacznego okrojenia imprezy, wydarzenie wciąż pozostaje moim ulubionym festiwalem muzycznym w regionie. Dzieje się tak z kilku powodów. Oczywiście wykonawcami są wybitni artyści o uznanych w Polsce i poza nią nazwiskach, o co dba dyrektor artystyczny festiwalu, który sam jest organistą – Waldemar Krawiec. Konferansjerem jest od lat człowiek o najbardziej uspokajającym głosie, jaki znam – Piotr Kunce – który na co dzień jest… zastępcą burmistrza Toszka (niedawno gościliśmy go w studiu). Koncerty odbywają się na terenie całego miasta, a organizatorzy dbają, by każda świątynia, która ma organy zdatne do użycia, gościła co jakiś czas festiwalowy koncert. W tym roku była pewna nowość, gdyż dwa koncerty odbyły się w tym samym kościele, to jest Św. Andrzeja Apostoła. Prawdopodobnie z powodu gruntownego remontu, który przeszedł tamtejszy instrument i brzmi w istocie fenomenalnie. Amatorom brzmień zaskakujących i nietypowych należy polecić koncerty w kościele Św. Józefa, choć w tym roku żaden się tam nie odbył.
Poza wszystkim trzeba zauważyć, że publiczność zabrzańskiego festiwalu jest bardzo wyrobiona, dzięki czemu rzadko zdarzają się osoby, które przeszkadzają podczas koncertów, a ponadto wie, że cyklu utworów nie należy przerywać brawami. Być może dlatego, że uczy się tego już 31 sezonów. Wszystko to sprawia, że to mój ulubiony jesienny festiwal na Górnym Śląsku, nawet w tym mocno okrojonym wydaniu (choć ma już konkurencję, o czym poniżej).
Międzynarodowy Festiwal Organowy im. Wojciecha Różaka w Gliwicach
Najstarszy z opisywanych festiwali, znany wcześniej jako Dni Muzyki Organowej, wrócił na szczęście do życia w ubiegłym roku po szescioletniej przerwie. Jej powodem było ogłoszenie pandemii w 2019 roku, zaś potem przyszedł najtrudniejszy cios – przedwczesna śmierć założyciela i wieloletniego dyrektora, Wojciecha Różaka. Na szczęście ludzie, którym muzyka organowa jest bliska, doprowadzili do reaktywowania imprezy pod nową nazwą, honorującą jego twórcę. Pomimo tych wszystkich zawirowań, wydarzenie ma wysoki poziom artystyczny i organizacyjny. Festiwal, którego 32. odsłona odbyła się w tym roku, jest dość podobny do tego zabrzańskiego. Dobór świetnych artystów zapewnia kierownik artystyczny czyli Władysław Szymański. Poziomowi artystycznemu dorównuje poziom zapowiedzi. Także publiczność imprezy należy do raczej dobrze wyrobionych.
Koncerty odbywają się w różnych świątyniach Gliwic, choć – w odróżnieniu od Zabrza – te powtarzają się (najwyżej na dwa koncerty). Impreza rośnie – w ubiegłym roku było sześć koncertów i jedno wydarzenie towarzyszące. W tym roku koncertów było aż siedem (w tym jeden w szkole muzycznej, świetny) oraz trzy wydarzenia towarzyszące z udziałem znakomitych organistów. A jeśli ktoś lubi zaskakujące brzmienia organów, to zdecydowanie znajdzie je w kościele Chrystusa Króla. To bardzo dobra impreza, może nawet na równi z zabrzańską.
Toszecki Festiwal Muzyki Organowej i Kameralnej im. ks. prałata Mariana Piotrowskiego
Odkryciem tego sezonu jest dla mnie natomiast festiwal w dość odległym Toszku, o którym dowiedziałem się z naszej rozmowy ze wspomnianym już Piotrem Kuncem. Okazuje się bowiem, że wiceburmistrz miasteczka zapowiada koncerty i tam, a mnie udało się być na ostatnim z nich podczas tegorocznego festiwalu. Ten jednak nie może być nazwany jesiennym, gdyż trwa od wiosny do jesieni, z przerwą na lato – w sumie to cztery występy, dość odległe czasowo.
Wszystkie odbywają się w tym samym kościele, w rynku. A jest to świątynia z wnętrzem wyglądającym wspaniale i równie dobrze brzmiącym. Poziom wykonawczy był bardzo wysoki, przynajmniej na jedynym dotąd koncercie, na jakim byłem. O jego poziom dba dyrektorka artystyczna Mariola Brzoska. Poziom zapowiedzi analogiczny jak w Zabrzu, ale to oczywiste. Jedynie publiczność wyraźnie potrzebuje jeszcze trochę czasu, by się wyrobić. Zdarzało się przerywanie cyklu oklaskami czy też gadanie w czasie występu. To jednak dość młoda impreza (w tym roku 11. odsłona), więc może się to jeszcze poprawi, bo festiwal, miejsce i wykonawcy naprawdę na to zasługują. Bardzo perspektywiczne miejsce, wrócę tam na wiosnę przyszłego roku bez wątpienia.
Festiwal Jesień Organowa w Powiecie Bieruńsko-Lędzińskim – festiwal czy festyn?
Nie będę ukrywać, że moje zdanie o festiwalu, który uważałem za najgorszy w regionie i obiecałem sobie dwa lata temu, że więcej się na nim nie pojawię, poprawiło się niewiele. A wiele oczekiwałem. Rok temu bowiem nowym dyrektorem artystycznym został Wacław Golonka, który wcześniej kierował niezłym festiwalem w Chorzowie, o czym wspominałem już wyżej. W 2025 roku nie byłem tam uznając, że zmiany wymagają czasu. Tego roku wybrałem się na dwa koncerty. Bardzo dobre koncerty zresztą, ale niestety wciąż w niezbyt dobrych warunkach.
Pierwszy z nich, w Imielinie, to świetni słowaccy artyści. Wykonawczo bardzo dobrze, ale odbiór – niestety nie. O ile organy brzmiały świetnie, to duet pewnie dobrych wokalistów – naprawdę źle. Wszystko najprawdopodobniej dlatego, że ustawiono ich w głębi balkonu, przez co głosy były zniekształcone. Brzmiało to kiepsko, trochę jakby przez mikrofon (nie wiem, czy był wzmacniany), a trochę jakby gdzieś z oddali. Dlaczego artystów tak ustawiono? Domyślam się, że wymusił to kamerzysta, żeby obraz z góry pokazać na ustawionych na dole ekranach. Fatalny pomysł, jakiego zresztą podczas tego festiwalu nagminnie używano w przeszłości. Tak, jakby sobie ktoś nie zadał pytania, czy na koncert na żywo publika przychodzi oglądać telewizory (przecież ma swoje w domach!) i słuchać byle jakiego dźwięku czy też powinna mieć możliwość bezpośredniego i bliskiego kontaktu z głosem i instrumentami. Oczywiście, jakby tego było mało, pojawili się niesławni fotograficy.
Dlaczego oczywiście? Ano dlatego, że ci kamerzyści wszyscy to najważniejsze osoby na koncertach powiatowej imprezy. Ważniejsi niż muzycy, niż muzyka, niż publiczność i niż dobre obyczaje. To jest po prostu niesamowite, że dwie osoby kręcą się z gracją słoni cały czas po kościele – centralnie, między ławkami, środkiem kościoła, przed ołtarzem, wszędzie. I strzelają głośnymi lustrzankami setki zdjęć, jakby kilka podobnych do siebie obrazków nie wystarczyło i jakby jedna osoba nie mogła ich wszystkich zrobić. Dokładnie tak, jak opisałem poprzednio. Tyle że w tym roku odpuściłem sobie koncert finałowy, bo pewnie i teraz wysłano tam ze sześcioro fotografików (tylu doliczyłem się w 2024 roku) o podobnej gracji, wciskających się tuż przed publikę i łażących po salach jakby robili relację z wiecu czy strajku a nie koncertu.
Ja rozumiem, że powiat ma władze, że gminy powiatu mają władze i wszyscy muszą koniecznie się pokazać na zdjęciach w Internecie oraz zrobić materiały udowadniające ich pracowitość (choćby w postaci organizacji co roku tego koncertu). Ale zadajcie sobie, Szanowni, pytanie – czy to usprawiedliwia robienie z festiwalu muzyki ponoć poważnej czegoś, co przypomina bardziej festyn?
Teraz coś dobrego. Wybrałem się do Lędzin na koncert młodych instrumentalistów. W zapowiedzi był między innymi pianista, więc spodziewałem się najgorszego – elektronicznego instrumentu z nagłośnieniem. Tymczasem organizatorzy stanęli na wysokości zadania i do kościoła sprowadzili prawdziwy fortepian koncertowy wysokiej klasy. Brawo! Ale jeszcze większe brawa należą się młodym artystom. Zarówno organista, jak i duet pianisty i skrzypaczki (grali również solo), to bardzo wysoka klasa. Jeśli dziś tak dobrze grają, to przyszłość przed nimi rysuje się naprawdę optymistycznie. Nie cały repertuar przypadł mi do gustu (było trochę kawałków pod publikę), ale może to i lepiej akurat na takim wydarzeniu. Lecz nawet te nieco ograne utwory wykonane były na wysokim poziomie. No i występ pianisty solo zrobił wrażenie – widać było ogrom pracy lub talentu (alternatywa niewykluczająca się). Dość powiedzieć, że grali tak dobrze, że kręcąca się jak zwykle i strzelająca lustrzanką pani od zdjęć przestała w połowie koncertu zwracać moją uwagę, bo całą zajęli artyści. Na tym festiwalu rzadko się to zdarza.
Jedno, co poprawiło się od mojej poprzedniej bytności na Jesieni Organowej w Powiecie Bieruńsko-Lędzińskim to konferansjerka. Poprzednik wydawał się nic nie wiedzieć o muzyce, wygłaszał jakieś puste slogany. Teraz nic podobnego się nie dzieje. No ale trudno się dziwić, skoro zajął się tym osobiście dyrektor Golonka.
Wciąż dużo do nadrobienia ma publika festiwalowa – niewyrobiona i często nieumiejąca się zachować – całkowicie inaczej, niż choćby ta w Zabrzu. Ale powiedzmy sobie szczerze – po 25 latach wprowadzania i utrwalania festyniarskich obyczajów na festiwalu muzycznym trudno akurat publiczności zarzucać, że im uległa.
Wacław Golonka jest wybitnym wirtuozem organów i osobą z kilkunastoletnim doświadczeniem w organizowaniu festiwali organowych, a poza tym – przynajmniej mam takie wrażenie – miłym człowiekiem. Pozwolę sobie na koniec zwrócić się do niego wprost. Maestro – proszę poprosić kogoś o jednorazowe zastępstwo w prowadzeniu koncertu a samemu usiąść wśród publiki. I spróbować zapomnieć, że jest Pan szefem tego wydarzenia, a wyobrazić sobie, że tylko słuchaczem. Wtedy wszystko stanie się jasne.
