Kopice. Pałac Schaffgotschów i mauzoleum. Czerwcowy wypad po za miasto

Kopice to miejscowość położona na pograniczu Górnego i Dolnego Śląska, na zachodnim krańcu województwa opolskiego. To właśnie tutaj znajduje się jeden z najbardziej rozpoznawalnych i zarazem najbardziej doświadczonych przez historię pałaców Śląska.

Pałac Schaffgotschów – historia, którą lubią podróżnicy

Najprawdopodobniej jeszcze przed 1783 rokiem istniał tu drewniany pałac, a otoczenie rezydencji tworzyło pięć dużych stawów hodowlanych przeznaczonych do hodowli karpia.

Ówczesna siedziba rodu von Francken-Sierstorpff była budowlą nowoczesną jak na swoje czasy. Projekt rezydencji opracował architekt Johann Georg Rudolph z Opola, znany również z projektu siedziby rodowej Schaffgotschów w Cieplicach Śląskich koło Jeleniej Góry.

W 1865 roku rozpoczęto przekształcanie dawnych stawów i terenów gospodarczych w rozległy park krajobrazowy. Wcześniej wokół pałacu rozciągały się zarówno zbiorniki wodne, jak i pola uprawne. Sama budowla była trójkondygnacyjna, utrzymana w klasycystycznej bryle, przykryta czterospadowym dachem i zwrócona fasadą ku zachodowi – w stronę stawu.

Według części źródeł 4 czerwca 1859 roku właścicielem Kopic został hrabia Hans Ulrich Schaffgotsch, który wraz z żoną, Joanną Gryzik von Schomberg-Godulla, spędził tutaj całe swoje życie. Wbrew obiegowym opiniom majątek nie został zakupiony wyłącznie dzięki posagowi hrabiny. Sam hrabia dysponował znacznym majątkiem, pozwalającym na zakup posiadłości w Kopicach za kwotę 450 tysięcy talarów. Dla przypomnienia, spadek po Karolu Godulli wynosił 2 miliony talarów.

To właśnie dla hrabiny Joanny powstała niezwykła neogotycka rezydencja, wznoszona z przerwami przez niemal pięćdziesiąt lat. Nad jej rozbudową pracowali trzej architekci: Carl Lüdecke, Constantin Heidenreich oraz Richard Young. Dwaj pierwsi znani są z realizacji takich obiektów jak pałace w Jędrzejowie, Biechowie, Tułowicach, Tworkowie czy Pławniowicach. Postać Richarda Younga przez długie lata pozostawała zapomniana, dopiero niedawno zaczęto doceniać jego wkład w ostateczny wygląd Kopic. Jego projekty odnaleźć można również w pobliskim Grodkowie, gdzie zaprojektował między innymi budynek obecnego Urzędu Miasta i Gminy. O tej historii i innym można przeczytać w monografii Kopic, pt.: „Kopice. Historia utraconego piękna”.

Romantyzm, architektura i sztuka

Rezydencja była wyraźnie podzielona na dwie części. Patrząc od frontu, lewe skrzydło należało do hrabiego i mieściło m.in. pokój gier przeznaczony wyłącznie dla mężczyzn. Prawa część, zwieńczona najwyższą wieżą, należała do hrabiny Joanny, co symbolicznie podkreślało jej dominującą pozycję finansową w rodzinie. Po jej śmierci układ wnętrz dostosowano do potrzeb kolejnych pokoleń.

Pałac, rozwijany przez ponad pół wieku, stanowił harmonijne połączenie wizji trzech architektów opartych na pierwotnych projektach Lüdeckego. Szczególne znaczenie miało wykorzystanie lustra wody. Odbicie rezydencji w stawie sprawiło, że zaczęto określać ją mianem „pałacu na wodzie”. To romantyczne zestawienie rzeczywistości i jej odbicia doskonale wpisywało się w estetykę epoki.

Rezydencja obfitowała w detale architektoniczne, z których wiele niestety zostało zniszczonych lub rozkradzionych. Do dziś można jednak dostrzec herb małżeński Joanny Schaffgotsch z rodu Schomberg-Godulla oraz dewizę „Semper idem” – „Zawsze ten sam”. Pod jednym z okien widnieje inskrypcja „Johanna Gr. Schaffgotsch 1865”, odnosząca się do roku osiągnięcia przez hrabinę pełnoletności.

Wnętrza zachowały tradycyjny układ dwóch amfilad rozdzielonych korytarzem. W centralnej części parteru znajdował się okrągły prześwit łączący kondygnacje. Posadzki, m.in. w westybulu, wykonano z płytek zamówionych w fabryce Villeroy & Boch w Mettlach. Wysoka sala jadalna od strony wschodniej wyłożona była dębową boazerią, natomiast druga jadalnia – utrzymana w duchu neoklasycyzmu – znajdowała się w południowym skrzydle. W północno-wschodniej części pałacu mieściła się biblioteka połączona z galerią malarstwa.

Kolejna faza rozbudowy przypadła na rok 1873 i prowadzona była pod kierunkiem Constantina Heidenreicha. Wówczas powstało północne skrzydło z masywną wieżą częściowo wtopioną w fosę. Jednym z najbardziej charakterystycznych elementów pozostaje wspornik w formie gwarka podtrzymującego wykusz – symbol górniczego trudu oraz metafora wysiłku włożonego w budowę rezydencji.

Wśród licznych rzeźb szczególne miejsce zajmowały dzieła Karla Kerna, m.in. figura św. Krzysztofa na moście oraz postać damy z harfą utożsamianej z Joanną Schaffgotsch. Dzięki staraniom prof. Stanisława Niciei rzeźby zostały uratowane i 4 października 2005 roku oficjalnie udostępnione na terenie Uniwersytetu Opolskiego.

Mauzoleum rodziny Schaffgotsch

Dzisiejszy bardzo dobry stan techniczny mauzoleum przy kościele w Kopicach jest efektem zaangażowania wielu osób, które wsparły ideę ratowania tego wyjątkowego zabytku.

Jeszcze kilkanaście lat temu grobowiec rodziny Schaffgotschów znajdował się w stanie skrajnego zaniedbania. Dzięki wspólnej inicjatywie udało się przywrócić mu godność i historyczny charakter. Obecnie mauzoleum przyciąga miłośników historii z całego Śląska i jest udostępniane zwiedzającym w każdą niedzielę – od kwietnia do końca października.

Przed wybuchem pandemii, 28 października 2019 roku, szczątki rodziny Schaffgotschów zostały ponownie godnie pochowane w odrestaurowanym mauzoleum.

Warto zobaczyć nie tylko pałac

Wiele informacji dotyczących wydarzeń organizowanych w Kopicach można znaleźć na stronie społecznej Kopice.pl oraz stronie miejscowej parafii. W tym roku przewidziana jest uroczystość na terenie parafii w dniu 20 czerwca br.

Pozostaje jedynie zaprosić Państwa do odwiedzenia Kopic – miejsca, w którym jeszcze niedawno znajdował się jeden z najpiękniejszych pałaców Śląska.

Terminy zwiedzania pałacu w czerwcu:

• 7.06
• 14.06
• 21.06
• 28.06

Warto wcześniej skontaktować się z organizatorami i zarezerwować termin zwiedzania.