Nie bądź ciućmok! Michał Czernecki promuje gwarę Zagłębia Dąbrowskiego… śląskim słowem? A może wcale nie?

W pięciu miastach – Czeladzi, Będzinie, Sosnowcu, Dąbrowie Górniczej i… Siemianowicach Śląskich (naprawdę, to nie pomyłka) – pojawi się łącznie dwanaście wielkoformatowych tablic w dobrze widocznych miejscach. A na nich Michał Czernecki w koszulce z napisem „Nie bądź ciućmok”, który zachęca, by trochę „pokundzić po »Saturnie«”.

Ciućmok przy ulicy, Czernecki na tablicy

Ponad 10 lat temu (luty 2016) powstała na Facebooku strona »Gwara Zagłębiowska dla Ciućmoków«. Autorami było małżeństwo Badurów – Pawła (z Zagłębia Dąbrowskiego) i Barbary (ze Śląska!). Szybko zdobyła popularność, ale równie szybko zamarła. I już wtedy pojawiły się głosy, że ciućmok jest słowem śląskim, zaś w Zagłębiu Dąbrowskim zdecydowanie częściej usłyszymy określenie śturmok.

Przygotowując moje quizy o gwarze Zagłębia Dąbrowskiego dla ŚLĄZAGa (pierwsze zanim jeszcze zostałem pracownikiem redakcji) bardzo dokładnie sprawdzałem, czy dane słowo jest faktycznie charakterystyczne dla naszej mowy. Zarówno w publikacjach specjalistów, hobbystów jak i pytając wiekowych mieszkańców regionu. Wszyscy słowo ciućmok rozumieli, ale wskazywali, że częściej mówi się śturmok a nawet ciućma (także o mężczyźnie). Źródła pisane wskazywały, że ciućmok to słowo znane na Śląsku, ale także w gwarach południa Małopolski. Wydaje się zatem, że autorzy hasła mocno zainspirowali się ciućmokiem ze wspomnianej wyżej strony, choć śturmok byłby wyborem lepszym. Ale cóż – najważniejsze, że o gwarze znów się w ogóle mówi i za to chwała organizatorom!

Kampania ma znacznie szerszy zakres niż te kilkanaście tablic ze znanym aktorem. Muzeum przygotowuje mini słownik we współpracy z językoznawcami. Powstaną też krótkie materiały filmowe promujące regionalne słownictwo, które będzie można zobaczyć w katowickim oddziale Telewizji Polskiej. Na 25 listopada zaplanowano w Czeladzi konferencję popularnonaukową poświęconą dziedzictwu językowemu.

To potrzebne, bo gwara Zagłębia Dąbrowskiego zanika. Słowa i powiedzenia charakterystyczne dla języka miejscowej ludności ustąpiły miejsca tym ogólnopolskim. lub Jedną z nielicznych cech, które się zachowały, to charakterystyczna fonetyka. Przede wszystkim twarde formy czasowników: kąpę, kłamę, kopę zamiast kąpię, kłamię, kopię. W niektórych wymowach końcowe ę przechodzi w e: kąpe, kłame, kope. To nie są błędy, to po prostu nasza mowa, regionalizm.

Czy uda się ocalić mowę Zagłębiaków Dąbrowskich od zapomnienia?

O gwarze pisano zresztą na długo przed tym, zanim Czernecki założył kampanijną koszulkę, powstała wspomniana wyżej strona czy piszący te słowa przygotował quizy. Już w 1891 roku Józef S. Ziemba wydał „Słownik prowincyjonalizmów powiatu będzińskiego”. W 1994 roku ukazała się „Polszczyzna Zagłębia Dąbrowskiego” autorstwa Magdaleny Pastuch i Aldony Skudrzyk. Mamy więc i dokumentację, i badaczy, i… tylko gwara się ma coraz gorzej.

Muzeum »Saturn« chce tę mowę ocalić poprzez kampanię promocyjną, słownik i materiały w mediach. 72.800 złotych na ten cel pochodzi z piterka Ministerstwa Kultury i Dziedzictwa Narodowego, w ramach programu »Polszczyzna. Bogactwo różnorodności«.

Warto przy tym pamiętać, że mowa Zagłębia Dąbrowskiego należy do gwar dialektu małopolskiego języka polskiego. Samo określenie „gwara zagłębiowska” też jest skrótowe i nieprecyzyjne. Chodzi przecież o Zagłębie Dąbrowskie, a nie Zagłębie Krakowskie (na przykład Jaworzno, Chrzanów, ale i sosnowiecki Jęzor), Zagłębie Ruhry, Zagłębie Donieckie, Zagłębie Miedziowe, Zagłębie Rybnickie czy… Górnośląskie Zagłębie Węglowe. Mówmy więc konkretnie: gwara Zagłębia Dąbrowskiego.

Nieco paradoksalne, ale jednocześnie jakże cenne jest to, że o odchodzącą w zapomnienie mowę tutejszego ludu upomina się Muzeum »Saturn« kierowane przez rodowitą Ślązaczkę. Muzeum, które wiele robi dla zachowania i przypominania dziedzictwa Zagłębia Dąbrowskiego. Rozmawialiśmy z nią między innymi o tym w naszym studio ⬇

Spróbujcie też rozwiązać któryś z naszych quizów – czy używacie jeszcze tych słów? ⬇