fot.: Lech Kowalski, Wlodzimierz Pniewski @ miesięcznik „Studio”, listopad–grudzień 1993 (Górecki); źródło: Towarzystwo Muzyczne im. I. J. Paderewskiego w Sosnowcu (Grychtołówna); fot.: Piotr Powietrzyński (Makowicz); źródło: Piotr Paleczny @ Facebook
Rybnickie Zagłębie Muzyczne. Henryk Mikołaj Górecki, Lidia Grychtołówna, Adam Makowicz, Piotr Paleczny

Górecki, Grychtołówna, Makowicz, Paleczny i inni, czyli Rybnickie Zagłębie… Muzyczne

Kiedy słyszymy nazwę Rybnik (lub którejś z okolicznych miejscowości), myślimy o kopalniach i węglu. Tymczasem równie dobrze moglibyśmy usłyszeć muzykę, bo tak wielu wybitnych artystów zawdzięczamy temu regionowi. Czy można mówić o Rybnickim Okręgu Muzycznym?

Bez wątpienia Katowice – obok Wrocławia – należą do najważniejszych ośrodków muzycznych na Śląsku. Gdy jednak dokładniej przyjrzymy się najbardziej znanym nazwiskom kojarzonym z miastem i muzyką, jak Kilar, Fitelberg czy Górecki, to okaże się, że należą one do imigrantów. Z importu pochodzili w większości także twórcy katowickiego konserwatorium (dzisiejsza Akademia Muzyczna im. Karola Szymanowskiego) oraz najważniejsze postaci, którym zawdzięczamy Narodową Orkiestrę Symfoniczną Polskiego Radia, Filharmonię Śląską czy Państwową Szkołę Muzyczną im. Mieczysława Karłowicza. Dopiero później miasto dorobiło się całej rzeszy własnych wybitnych i szeroko znanych dziś muzyków.

Słusznie ktoś w tym miejscu zauważy, że Śląsk jako całość ma olbrzymie tradycje muzyczne i wydał wiele wybitnych postaci światowej sławy – od czasów baroku, a może nawet renesansu. Lecz były to osoby pochodzące głównie z innych części Śląska niż ta, która później stała się najbardziej uprzemysłowiona (Grzegorz Gerwazy Gorczycki z Rozbarku jest tu jednym z nielicznych wyjątków). Ale czy na pewno? Gdy się bowiem dobrze przyjrzeć – wyróżnia się pod tym względem Rybnik z okolicami. Zwłaszcza w pierwszej połowie XX wieku.

Bracia ojcami potęgi muzycznej regionu. Bez Szafranków nie byłoby światowych sław

Rybnik. Pomnik Antoniego i Karola Szafranków
Rybnik. Pomnik Antoniego i Karola Szafranków; źródło fot.: Piotr Paleczny @ Facebook

Górnicza rodzina Szafranków – Jan i Maria z domu Szołek – wyemigrowali w 1895 roku ze Śląska do Westfalii w poszukiwaniu pracy. Ich dzieci – Karol i Antoni – urodziły się w niemieckim Bottrop, odpowiednio w 1904 i w 1909 roku. Ojciec był działaczem polonijnym i muzykiem amatorem – założył chór i orkiestrę, komponował i opracowywał utwory. To on zaszczepił synom zamiłowanie do muzyki. W 1920 roku, wskutek szykan niemieckich bojówek wobec Polaków, rodzina wróciła do Polski i osiadła w Rybniku. Po zakończeniu studiów bracia zamieszkali w katowickiej Ligocie, choć związki z Rybnikiem zacieśnili zawodowo – w 1933 roku założyli tam własną szkołę muzyczną. Mimo jej upaństwowienia w 1952 roku przez komunistyczne władze, obaj kierowali placówką i nauczali w niej niemal do końca zawodowej aktywności. Obaj jednocześnie nauczali także w katowickim konserwatorium.

Karol był pianistą i pedagogiem. Kształcił się w Essen, Poznaniu, Paryżu i Berlinie, gdzie w 1932 roku uzyskał dyplom. Prowadził klasę fortepianu w rybnickiej szkole muzycznej oraz kursy tego instrumentu w katowickim konserwatorium. Funkcję dyrektora szkoły II stopnia w Rybniku pełnił do 1970 roku, zaś klasę fortepianu prowadził jeszcze przez kolejnych sześć lat. Wśród jego uczniów i studentów byli między innymi Lidia Grychtołówna, Adam Makowicz i Piotr Paleczny a także wielu innych wybitnych muzyków. Zmarł w 1997 roku, w wieku 92 lat.

Antoni był skrzypkiem, dyrygentem i pedagogiem. Studiował w Katowicach, Poznaniu i Berlinie, a podczas nauki występował między innymi w tamtejszej orkiestrze kameralnej. W rybnickiej szkole prowadził klasę skrzypiec i orkiestrę. Również w katowickim konserwatorium kierował orkiestrą. Po upaństwowieniu szkoły w 1952 roku został dyrektorem placówki I stopnia, a kierownictwo Państwowej Szkoły Muzycznej II stopnia objął po emerytowanym bracie i sprawował je do 1975 roku. Jednym z jego uczniów był Henryk Mikołaj Górecki, choć wśród wychowanków są inne znakomitości. Zmarł w 1979 roku, w wieku 69 lat.

Bracia stworzyli w Rybniku coś więcej niż szkołę. Stworzyli całe środowisko muzyczne. Odbudowana po wojnie placówka stała się ważnym ośrodkiem kształcenia, zaś prowadzona przez Antoniego orkiestra symfoniczna w 1960 roku przekształciła się w Orkiestrę Symfoniczną Rybnickiego Okręgu Węglowego, późniejszą Filharmonię ROW, po upadku reaktywowaną jako Filharmonia Rybnicka przez Towarzystwo Muzyczne im. Braci Szafranków.

Lidia Grychtołówna. Prawie 100 lat kariery i podziw na całym świecie

Lidia Grychtołówna
Lidia Grychtołówna; źródło fot.: Piotr Paleczny @ Facebook

Urodziła się w 1928 roku w Rybniku. Jej ojciec był urzędnikiem, współpracownikiem Wojciecha Korfantego, zaangażowanym w walkę o polskość Górnego Śląska. Matka chciała kiedyś być pianistką, więc muzyka była obecna w domu od najmłodszych lat dziewczynki. Mając niespełna 5 lat wystąpiła publicznie w Rybniku podczas koncertu, na którym zagrali również bracia Szafrankowie. Wojna rzuciła rodzinę w tułaczkę, zaś mała pianistka ćwiczyła na byle jakich instrumentach, nawet w knajpie. Rodzina ukrywała się w Będzinie i Sosnowcu, gdzie w końcu trafiła na tajne nauczanie u Zdzisława i Marii Polańskich. Udało się także podtrzymać kontakt z Karolem Szafrankiem, mieszkającym już wtedy w Katowicach. Po wojnie studiowała w tamtejszej wyższej szkole muzycznej.

Rok 1955 przyniósł wielki sukces – została laureatką V Międzynarodowego Konkursu Pianistycznego im. Fryderyka Chopina w Warszawie. Rok później – Konkursu Pianistycznego im. Roberta Schumanna w Berlinie. Kolejne wyróżnienia przyniosły jej konkursy w Rio de Janeiro i Bolzano. Koncertowała w Europie, obu Amerykach, Azji i Australii, występowała z wielkimi orkiestrami i współpracowała z najwybitniejszymi dyrygentami. Była profesorem klasy fortepianu na Uniwersytecie Jana Gutenberga w Moguncji. Zasiadała w jury międzynarodowych konkursów pianistycznych, w tym wielokrotnie – Konkursu Chopinowskiego. Zawsze mówiła o Rybniku jako o swoim mieście. W 2017 roku otrzymała tytuł Honorowej Obywatelki tego miasta. Jej kariera trwała niemal do końca życia – jeszcze ostatni koncert dała jako 98-latka. Zmarła 18 listopada 2026 roku w Warszawie, spocznie w Rybniku. Jej niezwykły życiorys opisaliśmy szerzej tutaj.

Henryk Mikołaj Górecki. Ze wsi pod Rybnikiem do światowej czołówki kompozytorów

Henryk Mikołaj Górecki
Henryk Mikołaj Górecki; fot.: Lech Kowalski, Wlodzimierz Pniewski @ miesięcznik „Studio”, listopad–grudzień 1993

Urodził się w 1933 roku w Czernicy, wówczas w powiecie rybnickim, w gminie Gaszowice. Jego ojciec pracował na kolei, matka grała na fortepianie, ale zmarła w dniu drugich urodzin syna. Po jej śmierci rodzina przeniosła się do Rydułtów, gdzie przyszły kompozytor spędził dzieciństwo i młodość. Ukończył tam liceum, a następnie pracował jako nauczyciel przedmiotów ogólnych w Radoszowach. Regularną edukację muzyczną rozpoczął stosunkowo późno, w wieku 19 lat, w rybnickiej szkole braci Szafranków. W 1955 roku rozpoczął studia kompozytorskie w Katowicach, gdzie w końcu zamieszkał na stałe. Z uczelnią związał się na wiele lat, zostając jej profesorem a nawet rektorem.

Górecki należał do najważniejszych polskich kompozytorów muzyki współczesnej. Początkowo tworzył utwory awangardowe, które wywoływały skrajne reakcje słuchaczy. Jego utwory zdobywały nagrody na międzynarodowych konkursach, między innymi w 1973 roku kompozycja „Ad Matrem” została wyróżniona na Międzynarodowej Trybunie Kompozytorów UNESCO. Światową sławę przyniosła mu jednak III Symfonia, znana jako „Symfonia pieśni żałosnych”. Jej nagranie z 1992 roku stało się międzynarodowym fenomenem fonograficznym, trafiając na czołowe miejsca list przebojów w Stanach Zjednoczonych i Wielkiej Brytanii. Sukces sprawił, że Górecki stał się jednym z najbardziej znanych i cenionych na świecie twórców muzyki współczesnej. W 2003 roku otrzymał tytuł Honorowego Obywatela Rybnika. Zmarł w 2010 roku w Katowicach i tam został pochowany.

Adam Makowicz. Przez Rybnik na Manhattan

Adam Makowicz
Adam Makowicz; fot.: Zbigniew Bielecki

Urodził się w 1940 roku w Gnojniku na Zaolziu jako Adam Matyszkowicz, w polskiej rodzinie mieszkającej na Śląsku Cieszyńskim. W 1946 roku rodzina przeniosła się do Polski i osiedliła się w Rybniku, gdzie ojciec znalazł zatrudnienie jako inżynier maszyn górniczych. Matka była pianistką i śpiewaczką, to ona udzielała mu pierwszych lekcji gry na fortepianie. Utalentowany chłopiec trafił do rybnickiej szkoły muzycznej, gdzie kształcił się w klasie Karola Szafranka. Rodzice widzieli w nim przyszłego pianistę klasycznego, ale on – już jako piętnastolatek – zafascynował się jazzem. Porzucił regularną naukę i wybrał własną drogę. Wyjechał do Krakowa, trafiając do klubów. W »Heliconie« ćwiczył i koncertował a mieszkał… w kotłowi »Żaczka«.

W 1962 roku wraz z Tomaszem Stańką założył zespół Jazz Darings, uznawany za jeden z prekursorów free jazzu w Europie. Współpracował z czołówką polskiego jazzu, a przełomem w jego karierze okazał się rok 1977, kiedy został zaproszony na tournée po Stanach Zjednoczonych. Rok później pianista ponownie wyjechał za ocean i ostatecznie zamieszkał w Nowym Jorku. Występował w najbardziej znanych klubach i na festiwalach jazzowych na świecie, grał z najbardziej znanymi muzykami i pozostaje jednym z najbardziej cenionych pianistów jazzowych do dziś. W 2015 roku otrzymał tytuł Honorowego Obywatela Rybnika.

Piotr Paleczny. Trzecia nagroda Konkursu Chopinowskiego i światowa kariera

Piotr Paleczny
Piotr Paleczny; źródło fot.: Piotr Paleczny @ Facebook

Urodził się w 1946 roku w Rybniku. Korzenie rodziny sięgają okolic Czechowic-Dziedzic. Stamtąd jego ojciec przyjechał do Rybnika do pracy. Zajmował między innymi stanowisko naczelnego inżyniera Rybnickiego Zjednoczenia Przemysłu Węglowego. Piotr uczył się gry na fortepianie u Karola Szafranka i Marii Kowalskiej. W 1960 roku, mając zaledwie 14 lat, wystąpił na inauguracyjnym koncercie Filharmonii Rybnickiego Okręgu Węglowego. Po maturze wyjechał do Warszawy, gdzie studiował w Państwowej Wyższej Szkole Muzycznej.

Międzynarodową karierę otworzyło mu zajęcie III miejsca na VIII Konkursie Chopinowskim w Warszawie w 1970 roku, połączone z nagrodą za najlepsze wykonanie poloneza. Był laureatem także czterech innych międzynarodowych konkursów pianistycznych, między innymi w Sofii i Monachium. Koncertował na wszystkich kontynentach (z wyjątkiem Antarktydy), z najbardziej renomowanymi orkiestrami pod kierunkiem uznanych dyrygentów. Zasiadał w jury najważniejszych konkursów pianistycznych świata, w tym Konkursu Chopinowskiego, którego był również przewodniczącym. Prowadzi działalność pedagogiczną i kursy mistrzowskie. W 2022 roku Rada Miasta Rybnik przyznała mu tytuł Honorowego Obywatela miasta, którego wręczenie odbyło się w 2023.

Rybnickie Zagłębie Muzyczne: Górecki, Grychtołówna, Makowicz, Paleczny
Rybnickie Zagłębie Muzyczne: Górecki, Grychtołówna, Makowicz, Paleczny; fot.: Lech Kowalski, Wlodzimierz Pniewski @ miesięcznik „Studio”, listopad–grudzień 1993 (Górecki); źródło: Towarzystwo Muzyczne im. I. J. Paderewskiego w Sosnowcu (Grychtołówna); fot.: Piotr Powietrzyński (Makowicz); źródło: Piotr Paleczny @ Facebook

Nie tylko wielka czwórka. Muzyczna mapa regionu jest znacznie gęstsza

Nazwiska znane na całym świecie nie wypełniają listy wybitnych postaci kojarzonych z Rybnikiem i okolicami.
Z regionem związani są między innymi uznani jazzmani: muzyk, kompozytor i aranżer Lothar Dziwoki oraz bracia Wojciech (pianista, kompozytor, pedagog) i Jacek (kontrabasista, kompozytor i pedagog) Niedzielowie. W Rybniku urodził się Sławomir Chrzanowski – dyrygent i wieloletni dyrektor Filharmonii Zabrzańskiej, a z Jastrzębia-Zdroju pochodzi gitarzysta jazzowy, kompozytor i lider międzynarodowych projektów – Przemysław Strączek.

To już nie pojedyncze muzyczne przypadki, lecz całkiem pokaźne środowisko, którego dorobek każe spojrzeć na Rybnik i okoliczne miejscowości nie tylko przez pryzmat górnictwa. Czy możemy mówić zatem o Rybnickim Okręgu Muzycznym?

Lidia Grychtołówna nie żyje

Może Cię zainteresować:

Zmarła Lidia Grychtołówna. Najstarsza koncertująca pianistka w Europie, pochodząca ze Śląska i związana także z Zagłębiem

Autor: Robert Lechowski

19/11/2026

Jesienne festiwale muzyki organowej i kameralnej na Górnym Śląsku. Robert Lechowski zazdrości (lub nie). Rok 2026

Może Cię zainteresować:

Czego Zagłębiak zazdrości Ślązakom? Choćby festiwali muzycznych, których jest mnóstwo i są dobre (zazwyczaj)

Autor: Robert Lechowski

11/11/2026

ŚlązaQ #134. Adam Wesołowski. Muzyk, kompozytor, dyrektor Filharmonii Śląskiej i Festiwalu G. G. Gorczyckiego. 21 sierpnia 2026

Może Cię zainteresować:

Gorczycki wielkim kompozytorem był! Adam Wesołowski – dyrektor festiwalu Gorczyckiego i Filharmonii Śląskiej w ŚlązaQ

Autor: Robert Lechowski

28/08/2026