Nowy znaczek IPN na Narodowy Dzień Powstań Śląskich. Symbol historii i hołdu dla powstańców

Oddział Instytutu Pamięci Narodowej w Katowicach wydaje okolicznościowy znaczek z okazji Narodowego Dnia Powstań Śląskich – święta państwowego upamiętniającego walkę o włączenie Górnego Śląska do Polski w latach 1919–1921. To bezpłatna przypinka, której projekt nawiązuje do heraldyki regionu i odznaczeń powstańczych. Akcja jej dystrybucji potrwa od 15 do 19 czerwca 2026 r.

Święto ustanowione dla upamiętnienia walk o granice II RP

Narodowy Dzień Powstań Śląskich został ustanowiony w 2022 roku, by oddać hołd powstańcom i działaczom plebiscytowym walczącym o przyłączenie regionu do Polski. Ustawa przeszła przez Sejm 12 maja, a 7 czerwca podpisał ją prezydent RP. Pierwsze obchody odbyły się kilkanaście dni później, w setną rocznicę wkroczenia Wojska Polskiego na Górny Śląsk. Ponieważ data święta – 20 czerwca – jest symboliczna i nie wiąże się bezpośrednio z żadnym z powstań śląskich. Upamiętnia jednak ich skutek: tego dnia w 1922 r. do Katowic wkroczyły oddziały Wojska Polskiego dowodzone przez gen. Stanisława Szeptyckiego, przejmując pierwszą strefę regionu przyznaną Polsce po plebiscycie i decyzjach Ligi Narodów.

Plebiscyt, trzy powstania i walka o granice

Wydarzenia na Górnym Śląsku po I wojnie światowej były częścią szerszej walki o kształt granic odradzającej się Polski. Traktat wersalski przewidywał, że o przyszłości Górnego Śląska rozstrzygnie plebiscyt. Głosowanie z 20 marca 1921 r. nie przyniosło jednoznacznego wyniku Polska przegrała, mimo iż za przynależnością Górnego Śląska do Polski opowiedziało się ponad 40 proc. głosujących.

Wyniki plebiscytu ani nie rozstrzygnęły, ani nie zakończyły konfliktu o przynależność państwową regionu, bo poza zabiegami dyplomatycznymi Polski i Niemiec oraz realizacją własnych interesów przez kraje sojusznicze, walka o niego toczyła się również z bronią w ręku. W 1919, 1920 i 1921 r. strona polska inicjowała działania zbrojne, w historiografii nazywane trzema powstaniami śląskimi, w których brali udział zarówno Górnoślązacy, jak i ochotnicy z Polski. Ostatnie z nich wybuchło już po plebiscycie, w nocy z 2 na 3 maja 1921 r., wobec zagrożenia niekorzystnym dla II Rzeczypospolitej podziałem Górnego Śląska. Było najdłuższe i najbardziej krwawe spośród wszystkich trzech powstań, kończąc się rozejmem i wycofaniem wojsk obu stron, które miało nastąpić do 5 lipca 1921 r. Ostatecznie o przynależności regionu zdecydowano na forum Ligi Narodów – tłumaczą historycy IPN Katowice.

W wyniku decyzji mocarstw 29 proc. obszaru plebiscytowego – z większością przemysłu – przypadło Polsce.

Symboliczny projekt: orzeł górnośląski i barwy regionu

Znaczek ma formę przypinki i został zaprojektowany przez Aleksandrę Korol‑Chudy. Jego centralnym motywem jest złoty orzeł na błękitnym tle, wywodzący się z herbu książąt opolskich, z białą przepaską z krzyżem na piersiach. Za wzór posłużył orzeł z Gwiazdą Górnośląską – odznaczenia przyznawanego powstańcom śląskim za zasługi.

Podobny orzeł pojawiał się również na innych odznaczeniach honorujących walczących o polskość regionu, m.in. na Krzyżu na Śląskiej Wstędze Waleczności i Zasługi oraz Odznace Orła Górnośląskiego, a także w symbolice 74. Górnośląskiego Pułku Piechoty. Motyw ten był także elementem herbu województwa śląskiego II RP i oznak mundurowych Policji Województwa Śląskiego.

Gdzie odebrać znaczek?

Bezpłatna przypinka będzie dostępna od 15 do 19 czerwca 2026 r. (lub do wyczerpania nakładu) w dwóch lokalizacjach IPN:

• Przystanek Historia – Centrum Edukacyjne IPN im. Henryka Sławika w Katowicach, ul. św. Jana 10
• Przystanek Historia – Centrum Edukacyjne IPN im. gen. Janusza Gąsiorowskiego w Częstochowie

Do znaczka dołączony jest kartonik z krótkim tekstem edukacyjnym wyjaśniającym jego symbolikę i kontekst historyczny.