Monarchia w kryzysie, czyli okazja dla Prus
Gdy Fryderyk II Wielki obejmował tron pruski w 1740 roku, Monarchia Habsburgów znajdowała się w jednym z najpoważniejszych kryzysów w swojej historii. Śmierć cesarza Karola VI i objęcie władzy przez jego córkę, Marii Teresę, wywołały falę sporów o sukcesję i zachęciły europejskie dwory do testowania słabości Wiednia. Prusy, młode i ambitne państwo, dostrzegły w tym szansę na spektakularne wzmocnienie swojej pozycji. Ich celem stał się Śląsk – bogata, gęsto zaludniona i strategicznie położona prowincja.
Fryderyk II działał szybko. Już w 1740 roku wkroczył na Śląsk, rozpoczynając I wojnę śląską. Początkowo prowadził nawet tajne rokowania z habsburskim dowódcą Wilhelmem von Neippergiem w Przydrożu Małym (Klein Schnellendorf), gdzie uzgodniono, że w zamian za Dolny Śląsk Prusy będą prowadzić jedynie pozorowane działania wojenne. Jednak kolejne klęski armii cesarskiej skłoniły króla do zmiany planów – uznał, że może zdobyć znacznie więcej.
Wiedeń znalazł się w dramatycznej sytuacji. Maria Teresa została niemal całkowicie osamotniona – jej jedyną realną sojuszniczką pozostała Wielka Brytania, podczas gdy przeciwko niej wystąpiły Francja, Hiszpania i Bawaria. Gdy wojska bawarsko-francuskie zagroziły samej stolicy, cesarzowa – naciskana przez dyplomację angielską – musiała szukać kompromisu. Nie była w stanie prowadzić wojny na dwa fronty.
Wojna śląska i droga do rokowań
Przełom nastąpił po bitwie pod Chotusicami 17 maja 1742 roku, w której Prusy odniosły zdecydowane zwycięstwo. Maria Teresa, widząc rosnące żądania Fryderyka i brak szans na odwrócenie sytuacji, zgodziła się na rokowania. Negocjacje prowadzili pruski minister Heinrich von Podewils oraz angielski hrabia John Hyndford, działający w imieniu cesarzowej.
11 czerwca 1742 roku we Wrocławiu podpisano traktat, który przesądził o losach regionu. Na jego mocy Prusy przejęły niemal cały Śląsk oraz hrabstwo kłodzkie. W rękach Habsburgów pozostały jedynie: księstwo cieszyńskie, część księstwa opawskiego i karniowskiego oraz niewielkie skrawki ziem na południu prowincji. Fryderyk II szczególnie zabiegał o ziemię kłodzką, świadomy jej strategicznego znaczenia jako „bramy Śląska” i miejsca przyszłych wielkich fortyfikacji, takich jak Twierdza Kłodzko czy Srebrna Gór .
Pokój wrocławski był dla Prus ogromnym sukcesem. Państwo Fryderyka powiększyło swoje terytorium o jedną trzecią, a liczbę ludności – o połowę. Wrocław otrzymał rangę jednego z trzech miast stołecznych monarchii pruskiej, obok Berlina i Królewca. Co ważne, ustalona wówczas granica okazała się niezwykle trwała – z niewielkimi korektami przetrwała ponad 200 lat, aż do XX wieku.
Choć Maria Teresa nigdy nie pogodziła się ze stratą Śląska i już w 1744 roku podjęła próbę rewanżu, rozpoczynając II wojnę śląską, zdobyczy Fryderyka nie udało się już odwrócić. Kolejne konflikty – II i III wojna śląska – jedynie potwierdziły nowy układ sił w Europie Środkowej.
Pokój wrocławski i jego długie konsekwencje
Pokój wrocławski z 1742 roku stał się więc momentem przełomowym. To on przesądził, że Śląsk na ponad dwa stulecia znalazł się w granicach Prus, a później Niemiec. Dopiero po I wojnie światowej Niemcy utraciły część Górnego Śląska na rzecz Polski, zaś po roku 1945 – jego całość (czyli resztę Śląska Górnego i Dolny). Ale fundamenty tego długiego okresu pruskiego panowania zostały położone właśnie 11 czerwca 1742 roku – w salach wrocławskiego ratusza, gdzie podpisano traktat, który zmienił historię Śląska na zawsze.
Zabory a sprawa śląska...
Choć pokój wrocławski z 11 czerwca 1742 roku przesądził o włączeniu niemal całego Śląska do Prus, wydarzenia te nie mają żadnego związku z późniejszymi rozbiorami Polski. Owszem, polityka pruska była w obu przypadkach jednoznacznie ekspansywna i zaborcza – zarówno wobec Monarchii Habsburgów, jak i później wobec Rzeczypospolitej, lecz to dwa zupełnie różne procesy historyczne, oddzielone czasowo, politycznie i geograficznie, a powiązane jedynie stylem działania fryderycjańskich Prus.. W czasie, gdy Fryderyk II zajmował Śląsk, Rzeczpospolita wciąż istniała i nie była stroną konfliktu. Dlatego Śląsk nigdy nie należał do „zaboru pruskiego”, który obejmował wyłącznie ziemie zabrane Polsce w latach 1772–1795. Mimo to określenie to bywało używane potocznie – także przez niektórych polityków, jak Wojciech Korfanty – a współcześnie nadal pojawia się w debacie publicznej. To jednak błąd wynikający bądź z nieznajomości faktów, bądź też będący sktkiem celowego pomijania tego, co wydarzyło się we Wrocławiu 11 czerwca 1742 roku, kiedy to Śląsk przeszedł pod panowanie pruskie na ponad dwa stulecia. Ale aneksja Śląska przez Prusy i historia rozbiorów Polski to dwie odrębne opowieści.
... i Śląsk a sprawa czeska
Warto też pamiętać, że w 1742 roku Śląsk został formalnie odłączony nie od Austrii jako takiej, lecz od Korony Czeskiej, której częścią pozostawał od średniowiecza. Monarchia Habsburgów była wówczas złożonym organizmem państwowym, a Śląsk stanowił jedną z ziem Korony św. Wacława. Prusy odebrały więc tę prowincję nie „Austrii” w sensie etniczno‑geograficznym, lecz państwu czeskiemu rządzonemu przez Habsburgów. (których państwo potocznie i umownie, lecz nieprecyzyjnie określlano Austrią). To dodatkowo podkreśla, jak odmienny charakter miała aneksja Śląska w porównaniu z późniejszymi zaborami Rzeczypospolitej — choć Fryderyk II w obu przypadkach stosował tę samą, bezwzględnie ekspansywną politykę.
Może Cię zainteresować:
