Stefan Pioskowik: Alfabet Jostonta. Każdy może napisać swój

Jostont bierze na warsztat alfabet, język i górnośląską tożsamość. W swoim najnowszym felietonie prowadzi czytelników przez miejscowości, wspomnienia i językowe osobliwości regionu, pokazując, że każdy, kto zna i kocha swój hajmat, może napisać własny górnośląski alfabet.

Góra Świętej Anny

Jak się o czymś alfabetycznie rozprawia, to oznacza to taką kompleksową wyliczankę od A do Z. Jostontowi wtory lubi czytać, kojarzy się to przed wszystkim z powiedzeniem stanowiącym przeczytanie książki od początku do końca, od deski do deski.

Obecnie jest moda na tworzenie roztojmatych alfabetów przez roztomajtych ludzi, w których sortują oni swoich znajomych i opowiadają o nich, co to łoni o nich wszystkigo nie wiedzą i co ło nich sądzą. Jostont ni mo za bardzo żodnych znajomych, to ta opcja kommt nicht in Frage – według starego zapisu, bo Duden zaleca infrage – oprócz tego tysz teraz jakieś gwiozdki, sztrichy tu i tam.

Som też całkiem normalne alfabety językowe. Każdy szanujący się język musi mieć swój alfabet, bo inaczej byłby to język dla analfabetów, co to ino godać umieją, ale zapisać coś i potem to zapisane samemu jeszcze płynnie umieć przeczytać – to trzeba być po prostu szkolonym.

Jostont był analfabetą do siódmego roku życia. Godali do niego jak jeszcze był w kołysce, jego ucho chytało te klangi, ale coś poszło nie tak, bo zamiast mama, pierwszym jego wypowiedzianym słowem była podobno oma. Pierwsza – ale nie ostatnia - anomalia w jostontowym życiu.

Durś chowoł się ino wśród takich, co godali, to i łon zaczął godać, no bo nie było innej opcji w doma i na placu. Czasem coś było w doma szprechowane – co by nie rozumioł, ale z nim nie szprechano, bo lepiej żeby nie szprechoł, to bydzie mu w życiu lepiej. Takie były czasy i ich uwarunkowania.

Przedszkole w jego jonowskim interiorze nie było w modzie, matki raczej chowały swoje dzieci w doma, ale jak mioł 6 lot, to pamiynto, że był z matką w szkole i jakoś pani się go ło coś pytała, łon łodpowiadoł, jakieś łobrozki ukłodoł – i stanęło na tym, że nie trzeba było u niego nic wyrównywać i mógł jeszcze rok polotać się po łogrodku, potach, dachach i hasiokach – no i do onkla Kuca na wiyrch. A Mama mogła flikować na singerce stargane galoty.

Jak mioł siedem lot, to dostoł na dobry początek tyta z maszkytami i zaczął się proces mający na celu uczynienie z analfabety szkolorza szkoły podstawowej umiejącego pisać i czytać w języku ogólnokrajowym.

Jostont uczył się tak sobie, ale w yzylławce nie siedzioł. Kajś tak dopiero w drugiej klasie to już umiał czytać – niewtórzy posiedli ta sztuka wcześniej – i zaczął studiować, co mu się pod rękę w doma nawinęło. Jostont był wdzięczny i szkole i elementarzowi Falskiego, że nauczyli go czytać i pisać – rachować tysz. Potem przyszedł czas na inne alfabety.

Jeszcze później Jostont przeczytał w gliwickiej tetralogii Horsta Bienka, słowa włożone w usta Hauptlehrera Grabowskiego: „Mir ist es wschistko jedno, ob ihr ein polska książka oder ein deutsches Buch lest, Hauptsache dzieci, ist es, daß ihr überhaupt lest”. Jostont trzymie się tego do dziś, bo uważa, że aby nasz hajmat zrozumieć, to powinno się czytać, co o nim w jego językach napisano – i dalej się pisze.

Język śląski tysz się szanuje – abo zaczął się szanować – i mo swoje alfabety. Pierwszy był dziełem doktora Feliksa Steuera jeszcze w latach 30 – tych ubiegłego wieku i rok temu zostoł podobno przez piszących po śląsku porzucony.

Obecnie osobom chcącym pisać po śląsku, stoi do dyspozycji alfabet ślabikorzowy dla języka śląskiego, zwany i zapisywany według nowych zasad jako ślabikŏrzowy szrajbōnek. Jostont miarkuje, że każdy język – oprócz angielskiego, który może dlatego zrobił światową i internetową karierę – musi mieć swoje znaki specjalne i śląski skuli tego mo oczywiście swoje, inne od polskich i niemieckich, skrojone na śląsko wymowa, ale wcale nie takie einfach.

Jostont obawia się z tego powodu, że na stare lata zostanie śląskim analfabetą, bo zapisów samego O istnieje 5 sposobów. Ale słyszoł, że adeptów pisanio po śląsku nie brakuje – i dobrze, żeby jeszcze ino umieli okazja po śląsku godać z kimś kajś tukej.

Jostont napisoł swój subiektywny alfabet – ale jak to już wspomniał, nikogo prawie nie zno, a jak już zno, to nie chciołby kogoś urazić, że go pominął, bo to podobno gorsze nawet łod zeszlechtowanio – w formie gydichtu ło górnośląskich miejscowościach.

Łod A czyli tu musioł być bez dwóch zdań wszystkim znany Annaberg, aż do Z i w tym przypadku wybór padł na Ziegenhals, w dosłownym tłumaczeniu Kozia Szyja – i tak to miasto kiedyś też mianowano – a obecnie, podobno dzięki czeskiej inspiracji, Głuchołazy.


Am Anfang schreibe ich Annaberg

Mit andächtigem Augenmerk

Beuthen liegt zwar etwas fern

Glänzte früher wie ein Stern

In Carlsruhe schuf der Weber kompozytor Carl Maria von Weber

Der entzückte nicht nur Eber

Auf der Wallfahrt nach Deutsch Piekar

Ganze Männerzüge mit Vikar

Ellguth war einst mancherorts populär

Heute scheinbar schon nicht so sehr

Friedrichswille gab’s Mal zwei Kolonia Biskupska i Górniki

Fridericus Rex suchte auch nach Blei

Gleiwitz ist die Sünde wert

Sogar wenn man sich dagegen wehrt

Hindenburg ist gleich um die Ecke

Doch lange Strecke bewältigte der Recke Podwójna bitwa mazurska 1914/1915

An dieser Stelle kann man nicht umhin

Einen Ausflug machen nach Imielin

Gemeinde Janow war immer bescheiden

Im Schatten des Emporkömmlings Nickischschacht musste sie leiden

Kreuzenort, Kattowitz, Königshütte

Hinter jedem Wort steht eine echte Blüte

Lubowitz ist nicht so bekannt

Obwohl mit Eichendorff wahrlich markant

Myslowitz hatte die Ecke und den Turm

Es summt etwas im Ohr wie ein Wurm

Man lebte auf Neudeck wie in Paris Blanka de Païva

Eine oberschlesische Filmkuliss’

Oppeln, armes Oppeln

Warum willst dich von Oberschlesien abkoppeln?

Ach, meine liebe bürgerliche Komtess

Kommen Sie doch Mal mit mir nach Pleß

Ein breites und reiches Odertor

Ist die Kreisstadt Ratibor

Kann es wahr sein oder nur ein Witz

Liegt das oberschlesische Herz doch in Schoppinitz?

Wie ist es – du meine Güte - um Tarnowitz bestellt? Goethe 1790

Hoffentlich nicht weiter am Ende der zivilisierten Welt

Stehst Du als Junggeselle kurz vor dem Herzinfarkt?

Dir ist zu helfen in Ujest auf Europas bestem Heiratsmarkt

Vossowska ist wegen des Namens originell

die Nichterwähnung wäre deswegen kriminell

In der Ortschaft Wieschowa

Schwärmten die Frauen für Viktor de Kowa

Rätselhaft klingt in Oberschlesien Xionslas ten zapis z X….

Ortsnamenkunde macht hier echt Spaß

Beim Y da werde ich immer blasser

Da hilft nur Yntka ins Wasser Yntka to jest Yntka

Die Wanderung muss hier aber enden

In Ziegenhals bin ich in guten Händen

I tak to ten alfabet Jostonta wyglondo i łon mo nadzieja, że wspomniani się uśmiechną a pominięci nie będą się dąsać. Jostont to przetłumaczył jak poradzi, ale przy tłumaczeniach zawsze się coś z oryginalnego tekstu traci – ale to może stanowić dla zainteresowanych zawsze zachętę do poznania języka oryginału. Może wtoś go przetłumaczy na śląski?

Na Szopienicach – właściwie na Morawie naprzeciwko gminnego lazaretu, obecnie Szpitala Geriatrycznego - urodził się 100 lot temu tłumacz Henryk Bereska, wtory tłumaczył na niemiecki od Kochanowskiego po Iwaszkiewicza, tak że nie wiym, czy takigo Jostonta chciołby fajnie literacko iberzecować. Nawet jaby chcioł, to łon umarł 20 lot temu w Berlinie.

Annaberg piszę na początku

Z nabożną uwagą dla porządku

Bytom jest trochę daleko

Była gwiazda ma nielekko

W Pokoju Weber tworzył

Co on tam z dzikami ułożył

Na pielgrzymce do Piekar Śląskich

Całe procesje mężczyzn z wikarym w latach nie ino łońskich

Ligota była kiedyś tu i tam popularna

Wiele miejscowości z tego ziarna

Friedrichswille było kiedyś dwa

Fridericus Rex też szukał ołowiu i rąbał drwa

Gliwice są warte grzechu

Bez niego możesz mówić o pechu

Zabrze jest tuż za rogiem

Chwat z Poznania zmagał się na Mazurach z wrogiem

Chcesz jechać do Wiednia albo Berlina

Zrób sobie wycieczkę do Imielina i Gogolina

Społeczność Janowa zawsze skromna była

Nawet jak w cieniu parweniusza z Nikiszu jeszcze nie żyła

Krzyżanowice, Chorzów, Katowice,

W każdym słowie kryją się rozkwitu szkice

Łubowice nie są tak dobrze znane

Aczkolwiek z Eichendorffem związane

Mysłowice miały trójkąt i wieżę

Teraz dobrze jest tu na rowerze

W Świerklańcu żyło się jak w Paryżu

Dla młodej pary nie było jeszcze ryżu

Opole, biedne Opole

Dlaczego z Górnym Śląskiem ci nie przy stole?

Och, moja ty droga mieszczańska hrabino

Przejedź się że się ty ze mną do Pszczyny ino

Szeroka i bogata Odry brama

To Racibórz, jak niesie fama

Czy to prawda, czy tylko żart

Szopienice jako pępek Górnego Śląska mają fart

Jak wygląda sytuacja - mój Boże - z Tarnowskimi Górami?

Wiele tu już ludzi para się sprawnie piórami

Jesteś kawalerem na skraju zawału serca?

Ujazd to najlepszego targu małżeńskiego w Europie spadkobierca

Fosowskie oryginalne ze względu na nazwę jest

Nie wspomnieć o nim wywołałoby protest

W miejscowości Wieszowa

Kobiety szalały za Wiktorem de Kowa

Księży Las to czysta górnośląska onomastyka

Czyli też i językowa ekwilibrystyka

Przy Y robię się jak kreda blady

Pomóc może jedynie Yntka do wody, nie ma rady

Ale wędrówkę skończyć już czas

Głuchołazy są dla mnie w sam raz

Nasz hajmat zasługuje po stokroć - Goethe napisał w 1790, że po dziesięciokroć - ale od tego czasu dużo się wydarzyło i przybyło - aby zgłębiać jego dzieje, aby rajzować po nim – nawet jak ino palcem po landkarcie - i łoglondać to, co było downiej postawione, co jest teraz stawiane – a jak się już trocha tego mo za sobą, to każdy może napisać swój górnośląski alfabet.

Pocztówka, Rozdzień-Burowiec

Może Cię zainteresować:

Dlaczego Josef Potempa? Kaganek oświaty, prasa i organy. Niezwykłe życie człowieka, który rozbudził XIX-wieczny Roździeń

Autor: Stefan Pioskowik

15/11/2026

LO Katowice Szopienice

Może Cię zainteresować:

Liceum im. Długosza w Szopienicach, kiedyś Katolicka Szkoła dla Dziewcząt Numer IV. Szkoła, która miała zachwycać też architekturą

Autor: Stefan Pioskowik

11/10/2026

Kosciol sw Jadwigi Slaskiej 780388 Fotopolska Eu

Może Cię zainteresować:

Franz Piskol. Naczelnik gminy Szopienice przez 14 lat, który zmarł nagle na posiedzeniu radnych powiatu katowickiego

Autor: Stefan Pioskowik

18/10/2026

Subskrybuj ślązag.pl

google news icon
Reklama