Gdzie się straciły pieniądze z tarnogórskiego srebra? Podpowiedzią jest jedyny pełnoprawny zamek ziemi tarnogórskiej, w Starych Tarnowicach

Materiał powstał we współpracy ze Stowarzyszeniem WRAZIDLOK z okazji 500-lecia miasta Tarnowskie Góry.

Kto był w Tarnowskich Górach, ten wie, że miasto nie ma rozległej zabudowy ciągłej, pełnych przepychu wnętrz kościołów czy nawet okazałych budynków z okresu gorączki srebra. Tarnowskie Góry to nie Kutna Hora, gdzie znajdowała się mennica praska, a pieniądze z górnictwa lokowano w kościołach i zabudowie miejskiej. Tarnowskie Góry to nawet nie Olkusz, czyli najważniejsze małopolskie miasto wolności górniczej. Tarnowskie Góry to po prostu Tarnowskie Góry, czyli miasteczko, któremu udało się uniknąć kompletnej recesji i zubożenia w XIX wieku, oraz ośrodek, który odbił się od dna w XVIII stuleciu i jakoś tak przetrwał na rozruchu maszyn parowych kolejne dziesięciolecia.

A mimo to, gdy czytamy o tym, jak wyglądały początki miasta, o pierwszej gorączce srebra, kiedy to ściągała ona górników z całej Europy, trudno nie zacząć się zastanawiać, gdzie to wszystko się podziało:

• Gdzie jest zegar na domu burmistrza z 1560 roku?
• Co się stało z łaźniami miejskimi z lat 40. XVI wieku?
• Dlaczego przestano sypać szlakę i utwardzać ulice?
• Czemu zanikło oświetlenie miejskie i gdzie przepadły te wszystkie pieniądze, które zarobili kopacze na rzecz swoich gwarków?

Odpowiedzi jest co najmniej kilka:

Wojny, zarazy, pożary i protestantyzm

W Małym katechizmie Marcin Luter pisał, że człowiek winien się bać Boga i miłować Go, „abyśmy żyli w czystości i skromności tak w słowach, jak i w uczynkach”. Słowa te napisał trzy lata po nadaniu aktu wolności górniczej. Jego tezy trafiały na podatny grunt, między innymi do Jerzego Pobożnego von Ansbach, który to – tak się składa – był jednym z ojców założycieli miasta.

Tarnowskie Góry stały się więc pierwszym górnośląskim miastem protestanckim, a co za tym idzie, trudno oczekiwać przepychu w kościołach z XVI wieku, bowiem stawiano wtedy na skromność. Teoretycznie uwaga ta powinna się tyczyć również najbogatszych mieszczan, ale w to trudno mi uwierzyć. Wydaje mi się, że możemy założyć, iż domy w mieście były kiedyś bardziej okazałe, a wyposażenie przystawało do zarobków gwarków.

Jednakże w ciągu kolejnych stuleci miasto nie miało szczęścia. Wojna trzydziestoletnia kilkukrotnie je złupiła. Do tego doszły wielokrotne pożary (ostatecznie tylko jedna jedyna drewniana chata przetrwała trzy wielkie pożary miasta z XVIII wieku i została rozebrana w latach 50. XX wieku), szkody górnicze, epidemie oraz kryzys finansowy. Czego nie skradziono i co nie spłonęło, wyprzedano. Miasto zbiedniało, ale jest jedno miejsce, które pozostało świadectwem dawnego przepychu.

Wrochemowie - ród, na którego polach odkryto srebro

Mój promotor, profesor Tomasz Przerwa, zajmujący się tematyką śląskich miast wolności górniczej, a konkretnie to Srebrną Górą na Dolnym Śląsku, powiedział mi kiedyś, że aby znaleźć pieniądze ze srebra, należy zastanowić się, gdzie trafiał kapitał. A dokładniej: czy ostateczni inwestorzy przebywali na miejscu, czy jednak mieszkali gdzie indziej, a w mieście mieli tylko kopalnie. Idąc tym tropem, a więc tropem udziałowców, należy wspomnieć o rodzinie Wrochemów.

Była to lokalna arystokracja, która od XV wieku władała wsią Tarnowice. To właśnie na jej polach odkryto srebro, a później założono miasto. W 1528 roku Piotr Wrochem zawarł ugodę, która gwarantowała mu 2,5 proc. wydobywanego ołowiu na terenie miasta i jednocześnie 35 złotych reńskich rocznie za dzierżawę gruntów na czas trwania wydobycia kruszcu. Rok później sprzedał tereny pod miasto za cenę jednej trzeciej z niektórych jego dochodów. W 1529 roku, za 45 florenów rocznie wypłacanych z kasy księcia opolskiego, zgodził się sprzedawać górnikom drewno ze swoich lasów w korzystnej cenie, a jednocześnie zezwalać im na fedrowanie w Tarnowicach po odprowadzeniu podatków. Gdy w 1541 roku Tarnowskie Góry uzyskały po długich staraniach udział w zyskach z wag miejskich (ważono na nich urobek z kopalni, a uzyskane sumy były niemałe), zastrzeżono, że 2/3 dochodu z wag ma być dzielone między Wrochema i właścicieli ziemi bytomskiej. Słowem, chłopina głodem nie przymierał.

Siedzibą rodową Wrochemów był początkowo gród rycerski typu motte z XIV wieku. Składał się on z drewnianej wieży obronnej (donżonu) na sztucznie usypanym pagórku, dwóch fos, systemu ogrodzenia oraz mieszkalnego palatium, również drewnianego. Utrzymanie kompleksu najpewniej nie wiązało się z bezpośrednimi dotacjami księcia opolskiego, lecz gródek musiał utrzymać się sam z dochodów ze wsi. I o ile pierwsi rycerze w Tarnowicach jeszcze trudnili się służbą w drużynach innych książąt, tak Wrochemowie żyli już najpewniej tylko z zarządzania wsią.

Zamek w Tarnowicach

Badania archeologiczne pozostałości po gródku rycerskim pozwoliły ustalić, że pierwotny kompleks spłonął gdzieś w pierwszej połowie XVI wieku i stanowisko to zostało w tamtym czasie porzucone. Wrochemowie wybudowali nową siedzibę na drugim końcu wsi, tym razem jako pełnoprawny zamek. Murowany, podpiwniczony, trójskrzydłowy z otwartym dziedzińcem, dwoma kondygnacjami, drewnianym poddaszem oraz z murowanym donżonem (wieżą obronną) i murami wzmocnionymi na wypadek ostrzału armatniego. Przeskok między drewnianym średniowieczem a murowanym renesansem jest ogromny. I chyba jest najlepszym dowodem na to, jak dobre interesy zrobił Piotr Wrochem.

Z oryginalnego wyposażenia zamku nie zachowało się nic i nawet nie wiemy, jak się ono straciło. Czy zostało skradzione przez Szwedów w czasie wojny, czy może było wyprzedawane przez pokolenia kolejnych właścicieli, a może coś z niego ocalało do 1945 roku, kiedy to zamek został złupiony przez okoliczną ludność? Nie mamy nawet jak zakładać, co znajdowało się w oryginalnych wnętrzach, ale sądząc po rozmachu samej bryły, w środku musiał on imponować prawdziwym dworskim przepychem.

Dziś zamek możemy zwiedzać, a został on poddany rekonstrukcji przez pana Rajnera Smolorza, który w opustoszałe ruiny tchnął nowe życie.

Natomiast pozostałości po pierwszym średniowiecznym grodzie rycerskim, w tym zarys dawnej fosy i kopiec po gródku, możemy oglądać o każdej porze dnia i nocy, jest to bowiem otwarty skwer tuż obok nowego kościoła św. Marcina w Starych Tarnowicach. Kto wie, może kiedyś uda się chociaż częściowo zrekonstruować gród lub postawić jego makietę. Póki co, zostaje nam udać się na wycieczkę do jedynego pełnoprawnego zamku ziemi tarnogórskiej.