Górnośląsko-Zagłębiowska Metropolia jak Warszawa, też ma własny Pałac Kultury. W Dąbrowie Górniczej. To słynny PKZ

Warszawa ma swój Pałac Kultury i Nauki, a Dąbrowa Górnicza, na placu Wolności – Pałac Kultury Zagłębia, czyli „wybitny przykład socrealistycznej architektury w Polsce Ludowej”. Zabytek. Centrum kultury z niezwykle bogatą historią, działające nieprzerwanie od 1958 roku. I wreszcie gmach, który zwiedzić można jak muzeum – z przewodnikiem. Słowem: wyjątkowe miejsce w Górnośląsko-Zagłębiowskiej Metropolii.

Pamiętacie bestsellerową książkę Patricii Schultz, prezentującą 1000 niezwykłych zakątków globu, które trzeba zobaczyć? „1000 miejsc, które musisz zobaczyć przed śmiercią” – ta pozycja doczekała się wielu wznowień, filmowych adaptacji i najrozmaitszych kontynuacji. Na pytanie, czy w Górnośląsko-Zagłębiowskiej Metropolii są też takie miejsca, odpowiedź jest jedna: jasne, że są. To przecież najbardziej zróżnicowany ze zurbanizowanych terenów Polski. Miasta stare i nowoczesne, bogaty przekrój architektury, zabytki przemysłu, ciekawa, nieodkryta szerzej przyroda. I o tym wszystkim piszemy w tym cyklu.

Historia Pałacu Kultury Zagłębia zaczęła się już w pierwszych miesiącach 1945 roku – od wizyty w Zagłębiu późniejszego wojewody śląsko-dąbrowskiego, a ówczesnego pełnomocnika rządu dla Śląska i Zagłębia – Aleksandra Zawadzkiego. Zawadzki zaniepokojony warunkami, a jakich pracowali aktorzy jednego z teatrów robotniczych, uznał, że wybudowanie w Dąbrowie Górniczej dużej placówki kulturalnej będzie dobrym pomysłem. Komitet budowy „Domu Kultury” zawiązano jednak dopiero cztery lata później. Projekt opracował znany architekt Zbigniew Rzepecki, ten sam, który jeszcze w latach 30. stworzył Dom Powstańca Śląskiego. Przypomnijmy: katowicki gmach, wybudowany w stylu funkcjonalizmu, został potem wpisany do rejestru zabytków nieruchomych województwa śląskiego.

Pierwszy projekt Rzepeckiego, z 1950 roku, jak pisała Anna Syska, historyczka architektury, dziś miejski konserwator zabytków w Tychach, „został zweryfikowany przez kosztorys”. Zrealizowana została dopiero druga koncepcja, przedstawiona przez architekta jeszcze w tym samym roku. „Pod kątem przestrzennym znacząco odbiegała od poprzedniej wersji, ale pod kątem funkcjonalnym była jego pochodną. Przyszły dom kultury miał już zrealizowany później kształt i lokalizację. W nowej koncepcji miał najważniejszą pozycję w układzie kompozycyjnym, wyznaczał oś symetrii placu, jemu były podporządkowane planowane w sąsiedztwie budynki ratusza i użyteczności publicznej o bliżej wówczas nieokreślonej funkcji” – opisywała w swojej pracy Anna Syska.

Nie dom, a raczej pałac

Budowę „Domu Kultury” w Dąbrowie Górniczej rozpoczęto w 1951 roku, zaś generalnym wykonawcą tej wielkiej wówczas inwestycji było Zjednoczenie Budownictwa Miejskiego w Sosnowcu. Prace trwały siedem lat. 11 stycznia 1958 roku oficjalnie otwarty został „Dom Kultury Zagłębia”. – Obiekt tego typu należy się Zagłębiu Dąbrowskiemu za jego rewolucyjne tradycje za długoletnią walkę, którą szczyciła się cała klasa robotnicza i międzynarodowy ruch robotniczy. Wykorzystajcie go jak najlepiej – przemawiał Zawadzki, co skrupulatnie odnotowano w kronikach PKZ. Do gmachu, dodajmy, jako pierwszy wprowadził się Wydział Kultury Prezydium Wojewódzkiej Rady Narodowej w Katowicach.

Pałac Kultury Zagłębia. Dni Dąbrowy 1971 r. Fot. Archiwum AKF PKZ

Słynny dąbrowski PKZ zmieniał nazwę kilkukrotnie. Nie bez przyczyny. Dom Kultury Zagłębia – z powodu swoich rozmiarów – dla mieszkańców szybko stał się „pałacem”. Nic więc dziwnego, że w 1964 roku przekształcono go właśnie w Pałac Kultury Zagłębia. Później, w latach 90. zmieniono nazwę na Dąbrowski Pałac Kultury, ale od roku 2000 znów jest Pałacem Kultury Zagłębia, czyli popularnym PKZ-etem.

Sam – trzykondygnacyjny, budowany z zachowaniem symetrii – budynek budził zresztą od początku wiele kontrowersji; te rozmiary (kubatura przekraczała 60 tysięcy metrów sześciennych!), bryła, elewacja z czerwonej cegły i piaskowca, a do tego charakterystyczne dla socrealistycznej architektury bogate wykończenia (wieża zdobiona attykami, poddasze w kształcie korony) i wreszcie majestatyczne hole (zajmujące w sumie 1900 mkw.) oraz reszta wnętrz z kolumnami, wykończone marmurem. Słowem: rozmach. Poprawka: monumentalny rozmach. A przecież kontrast był tym większy, że wokół budowanego gmaszyska były pola i dopiero tworzył się „krajobraz robotniczy”… Były też inne problemy. Najwyraźniej jakość części materiałów wykorzystanych podczas budowy nie była najwyższa, ponieważ konieczne były częste remonty. Dostało się i Rzepeckiemu, któremu zarzucono „bezużyteczność” tak dużych korytarzy w gmachu.

Koniec końców, socrealistyczne dzieło architekta – choć już po jego śmierci – zostało jednak docenione jeszcze w czasach PRL. W listopadzie 1979 roku Pałac Kultury Zagłębia został wpisany do Krajowego Rejestru Zabytków. W uzasadnieniu wyjaśniano, że „obiekt jest wybitnym przykładem socrealistycznej architektury w Polsce Ludowej”. PKZ jest też od dziesięcioleci wizytówką, a wręcz symbolem Dąbrowy Górniczej. Co więcej, jego budowa miała wielki wpływ na rozwój całego centrum miasta.

Od Zawadzkiego do Mrożka

Od początku funkcjonowania Pałacu Kultury Zagłębia działały w nim między innymi Amatorski Klub Filmowy „Zagłębie”, Teatr „Forum”, kluby zainteresowań, a także zespoły muzyczne. Od 1958 roku w gmachu swoją siedzibę miała Miejska Biblioteka Publiczna im. Hugona Kołłątaja, będąca jedną z najstarszych placówek kulturalnych całego Zagłębia. Repertuar wydarzeń scenicznych oraz tematyka wystaw w tamtych, trudnych czasach były jednak dość monotonne. Przykłady? Proszę bardzo. Tematykę z czasów głębokiego PRL przytacza jedna z publikacji PKZ: „Związek Radziecki dzisiaj”, „Dzierżyński – Rewolucja – Socjalizm”, „Osiągnięcia gospodarcze ZSRR”, „Osiągnięcia zakładów pracy w XX-leciu PRL”, „Największe dokonania przemysłu NRD”. Swoją siedzibę miał tu także „pielęgnujący stosunki polsko-radzieckie” klub „Przyjaźń”. W Pałacu Kultury Zagłębia działało ponadto Muzeum Historii Ruchów Robotniczych im. Aleksandra Zawadzkiego.

Pałac Kultury Zagłębia. Obchody 1 Maja 1975 r. Fot. Archiwum AKF PKZ

Trzeba jednak wspomnieć i o tym, że od 1960 roku działał tu Amatorski Klub Filmowy „Zagłębie”, czyli jeden z najstarszych tego typu klubów w Polsce. Dwanaście lat później powołano do życia Dyskusyjny Klub Filmowy „Kadr”; wśród gości DKF byli między innymi Gustaw Holoubek i Agnieszka Holland. Z kolei już w XXI wieku PKZ stał się siedzibą Kina Studyjnego „Kadr”. Działały tu też kluby młodzieżowe, koła zainteresowań, organizowano spotkania dla rencistów i emerytów. Jak przypominają kroniki PKZ, na przełomie lat 1970/1971 Pałac Kultury Zagłębia objął patronat nad Polskim Towarzystwem Miłośników Astronomii. Tylko w latach 1983-1987 członkowie zrzeszeni w Towarzystwie Obserwatorów Słońca dokonali 17 tysięcy 423 obserwacji. Już po transformacji ustrojowej, w 1991 roku Pałac Kultury Zagłębia stał się siedzibą Państwowej Szkoły Muzycznej I stopnia im. Michała Spisaka.

„Przez lata estrada Pałacu Kultury Zagłębia gościła wybitnych artystów z całej Polski. Zorganizowano tysiące spektakli teatralnych, koncertów, recitali, oper, operetek oraz wystaw malarskich i fotograficznych. Gościli tu aktorzy największych scen teatralnych z całej Polski. Na kartach kronik swoje wpisy pozostawili m.in.: Sławomir Mrożek, Tadeusz Różewicz, Wojciech Kilar, Krystyna Prońko, Anna Jantar, Krystyna Janda, Czesław Niemen czy Hanka Bielicka” – czytamy w kronikach PKZ.

Pałac Kultury Zagłębia z przewodnikiem

W latach 2011-2014 doszło do generalnego remontu Pałacu Kultury Zagłębia. Za sprawą inwestycji, która kosztowała niemal 60 milionów złotych, zmodernizowano między innymi scenę Sali Teatralnej, stworzono kawiarnię, oczyszczono i uzupełniono marmurowe schody, ściany i posadzki, odrestaurowano ponadto boazerię, parkiety, drzwi, a nawet żyrandole. Zmieniło się również samo otoczenie PKZ. Mimo remontu instytucja jednak nie zawiesiła swojej działalności (prowadzono ją w byłej siedzibie Szkoły Muzycznej przy ul. Wojska Polskiego), co oznacza, że dąbrowskie centrum kultury działa nieprzerwanie od 1958 roku.

Pałac Kultury Zagłębia to część historii, nie tylko miasta, ale i całego regionu. Co więcej, można go zwiedzić, jak muzeum – z przewodnikiem. Wystarczy skontaktować się telefonicznie (32 733 88 28) albo mejlowo (promocja@palac.art.pl) z działem marketingu PKZ, aby umówić się na konkretny dzień i godzinę. Także w weekendy. Zwiedzać Pałac Kultury Zagłębia mogą nie tylko grupy zorganizowane, ale także rodziny czy pojedynczy turyści. Jak dojechać na miejsce komunikacją miejską? Pałac Kultury Zagłębia znajduje się na placu Wolności, a przystanek Dąbrowa Górnicza Centrum jest oddalony od PKZ zaledwie o kilka minut. Zatrzymują się tam autobusy kursujące nie tylko z różnych miast Zagłębia, ale także linie metropolitalne z Katowic (M2). Komunikacja tramwajowa – z powodu prowadzonych prac – zastąpiona jest linią zastępczą (T-21). Dobra okazja do odwiedzenia PKZ nadarza się już teraz, podczas trwającego II Międzynarodowego Festiwalu im. Michała Spisaka.

Zamek w Chudowie

Może Cię zainteresować:

Muzeum w zamkowej wieży, rekordzistka Tekla, rycerskie bractwa, dawna kuchnia, turystyczne szlaki. Zamek w Chudowie jest jedną z atrakcji Metropolii. Zobaczcie

Autor: Grzegorz Lisiecki

12/08/2022

Uroczysko Buczyn 5

Może Cię zainteresować:

Uroczysko Buczyna. Kąsek naturalnego lasu w samym środku metropolii. To cud, że przetrwał

Autor: Katarzyna Pachelska

27/08/2022

Subskrybuj ślązag.pl

google news icon

czytaj więcej:

Zoo w Chorzowie w latach 70.

Zoo w Chorzowie i jego początki. Najstarsze (i inne) zdjęcia

Image

Gandalf Ślązakiem? Wszystkie tropy prowadzą do... Skarbka

Piekary Śląskie - Bazylika

Od 1676 roku pątnicy odwiedzają sanktuarium piekarskie

Wikingowie

Wikingowie upodobali sobie Śląsk. Ale nie ze Skandynawii

Katowickie kawiarnie sprzed 30 lat

Katowickie kawiarnie z lat 90. Do dziś nie przetrwała żadna

Początki WPKiW

Zanim powstał Park Śląski. Krajobraz księżycowy

Wizje przyszłości Śląska

Śląsk przyszłości: "Wielomilionowe miasto maszyn. Olbrzym"