Gorzka rocznica zamachu majowego. Właśnie mija 100 lat od zdeptania autonomii i górnośląskich aspiracji

W połowie lat dwudziestych Korfanty cieszy się na Górnym Śląsku statusem żywej legendy. Przewodzi potężnej chadecji i trzyma stery opiniotwórczego dziennika „Polonia”. Region pamięta mu przede wszystkim III powstanie śląskie, gdzie twardą ręką sprawował funkcję dyktatora. Mieszkańcy budują swoje poczucie bezpieczeństwa na fundamencie Statutu Organicznego z 15 lipca 1920 roku. Ten akt prawny, gwarantujący Ślązakom szeroką samorządność, jest dla nich obietnicą realnego awansu w strukturach odrodzonego państwa. Korfanty bezgranicznie wierzy w ten układ, stając się nieugiętym strażnikiem parlamentarnej demokracji.

Przewrót...

Wszystko kruszy się w majowe dni 1926 roku. Rzeczpospolitą trawi chroniczna niemoc – od odzyskania niepodległości upada czternasty z rzędu rząd, a szalejąca inflacja i partyjne swary paraliżują kraj. Gdy władzę obejmuje koalicja „Chjeno-Piasta” z Wincentym Witosem na czele, Józef Piłsudski porzuca zacisze Sulejówka i 12 maja 1926 wyprowadza wierne mu pułki na ulice Warszawy. Pucz kończy się sukcesem po trzech dniach, do czego walnie przyczynia się strajk kolejarzy, blokujący transporty wojsk rządowych z zachodu. Bilans walk w stolicy jest tragiczny: 379 zabitych i blisko tysiąc rannych. Tak rodzi się epoka sanacji – czas systematycznego demontażu parlamentaryzmu pod szczytnymi hasłami „moralnego uzdrawiania” państwa. Korfanty natychmiast, z całą mocą swojego autorytetu, rzuca rękawicę temu autorytarnemu zwrotowi.

... i Śląsk po przewrocie

Reakcja Warszawy jest brutalna i uderza prosto w serce Śląska, który staje się swoistym poligonem doświadczalnym dla całego kraju. Głównym antagonistą Korfantego zostaje Michał Grażyński, nowy wojewoda z nadania obozu piłsudczykowskiego. Ten gorliwy lojalista otrzymuje jasne zadanie: scentralizować władzę i złamać autonomicznego ducha regionu zapisanego w Statucie Organicznym. Grażyński rządzi metodą faktów dokonanych, balansując na krawędzi prawa lub otwarcie je depcząc. W maju 1927 roku, gdy mieszkańcy Łazisk, Radlina czy Jastrzębia w demokratycznym akcie wskazują swoich naczelników, wojewoda po prostu ignoruje werdykt urn. Kilka miesięcy później, lekką ręką unieważnia mandaty radnych Katowic, wprowadzając do magistratu zaufany zarząd komisaryczny.

Konflikt przenosi się w sferę agresywnej propagandy i fizycznej przemocy. Państwo pompuje środki w prorządową „Polskę Zachodnią”, podczas gdy „Polonia” Korfantego krwawi pod ciężarem cenzorskich cięć i nieustannych konfiskat nakładu. Dochodzi do scen dantejskich – byli powstańcy, którzy opowiedzieli się za nową władzą, organizują zbrojne napady na redakcję śląskiego trybuna. Gdy lokalny Sejm próbuje pociągnąć bojówkarzy do odpowiedzialności, prezydent Ignacy Mościcki jednym podpisem zamyka sesję, roztaczając nad ludźmi władzy parasol ochronny. Prawo przestaje być umową społeczną, a staje się narzędziem egzekwowanym przy pomocy dekretów.

W 1930 roku sanacja przechodzi do ostatecznego uderzenia. Rozwiązanie parlamentu staje się sygnałem do ataku na liderów opozycyjnego Centrolewu. Korfanty, razem z byłym premierem Witosem, trafia do murów twierdzy w Brześciu nad Bugiem. Reżim z pogardą odrzuca immunitety, a za kratami serwuje oponentom tortury fizyczne i psychiczne. Sfingowane procesy i absurdalne oskarżenia o spisek mają na celu ostateczne zniszczenie wizerunku dawnych bohaterów. Przez sanacyjne areszty przewijają się tysiące ludzi, a kraj spowija gęsta mgła strachu.

Powrót Korfantego u progu katastrofy

Zaszczuty i wypchnięty na margines, Korfanty w 1935 roku wybiera emigrację do Czechosłowacji. W tym samym czasie obóz rządzący domyka systemowy potrzask, forsując Konstytucję kwietniową. Nowa ustawa zasadnicza grzebie trójpodział władzy, czyniąc z państwa byt nadrzędny wobec obywatela. Dyktatura zyskuje ramy prawne, mimo alarmujących głosów opozycji o braku wymaganej większości przy głosowaniu. Po śmierci Piłsudskiego stery przejmuje „dyktatura naśladowców” – skłócona kasta legionowa, w której o awansach decyduje wierność mundurowi, a nie cywilne kompetencje. Ten skostniały aparat okazuje się bezradny wobec długofalowych skutków wielkiego kryzysu gospodarczego.

Kiedy Korfanty decyduje się na powrót w 1939 roku, świat stoi u progu katastrofy. Polska dyplomacja pod wodzą Józefa Becka, upojona pychą i mitem mocarstwowości, całkowicie traci kontakt z rzeczywistością. Zamiast budować szeroką koalicję przeciwko Hitlerowi, Polska izoluje się w Europie, czego symbolem staje się ultimatum w sprawie Zaolzia – krok odebrany przez zachodnie demokracje z niedowierzaniem i oburzeniem. W obliczu nadciągającej nawałnicy, sanacyjne państwo woli raz jeszcze uwięzić Korfantego, marnotrawiąc potencjał wybitnego demokraty. Obrona reżimu i niszczenie wewnętrznych wrogów okazały się dla władzy ważniejsze niż narodowa jedność. Śląsk do dziś nosi w sobie tę lekcję: za ustrojowe eksperymenty i pychę rządzących najsurowszy rachunek zawsze płacą zwykli obywatele.