Podziemna scena dla kobiecej „herstorii”
Kopalniana szola zjeżdżająca na poziom 320 zabytkowej kopalni Guido stała się symboliczną bramą do spotkania kilku pokoleń kobiet związanych z przemysłowym dziedzictwem. To już szósta edycja konkursu „Pamiętniki kobiet z rodzin górniczych”, a zarazem druga organizowana pod skrzydłami Muzeum Górnictwa Węglowego w Zabrzu.
Projekt, dofinansowany w ramach programu „Patriotyzm Jutra” Muzeum Historii Polski w Warszawie, z roku na rok zatacza coraz szersze kręgi, docierając do kolejnych miast i ośrodków. Jak podkreślała witająca gości dr Monika Glosowitz, współtwórczyni konkursu, inicjatywa narodziła się z potrzeby oddania głosu tym, które zbyt długo stały na drugim planie.
Wśród gości zgromadzonych w zabrzańskich podziemiach znaleźli się m.in. senator Halina Bieda, przedstawiciele Uniwersytetu Śląskiego (w tym prof. Lucyna Sadzikowska, prof. Leszek Drong i Karolina Pospiszil-Drong), Beata Sołówka z Fundacji Rodzin Górniczych oraz reprezentanci partnerskich instytucji m.in. z Czeladzi, Jaworzna, Sosnowca i Brzeszcz.
Nie zabrakło ciepłych słów pod adresem dr Moniki Glosowitz – pomysłodawczyni całego przedsięwzięcia – oraz Ewy Wojtoń z Muzeum Górnictwa Węglowego, koordynującej projekt.
Podczas otwarcia gali Beata Sołówka z Fundacji Rodzin Górniczych przypomniała, że dzieje górnictwa to nie tylko kombajny i fedrunek pod ziemią: to przede wszystkim losy rodzin i niewidoczny, codzienny heroizm kobiet zmagających się z trudną codziennością.
Prawda bez cenzury i przełamywanie ciszy
Głównym punktem uroczystości była laudacja wygłoszona w imieniu jury przez prof. Elżbietę Górnikowską-Zwolak (prace oceniały również dr Karolina Pospiszyl-Drong oraz dr Monika Glosowitz).
Profesorka rozpoczęła od nawiązania do zmarłego zaledwie kilka dni wcześniej (3 listopada) w wieku 95 lat Horsta Eckerta – Janoscha, wybitnego zabrzanina i autora kultowego „Cholonka”, który losy śląskich rodzin opisywał bez upiększeń i bez cenzury.
Taka sama bezkompromisowa prawda stała się fundamentem nadesłanych prac. Odnosząc się do formy konkursowej, jurorka zauważyła, że wiele autorek zmagało się z oporem przed „wystawianiem na ocenę” swoich najbardziej intymnych przeżyć. Przełamanie tego oporu uznała jednak za akt niezwykłej odwagi.
- Wydobycie z siebie głosu, zmierzenie się ze swoją przeszłością lub teraźniejszością może okazać się trudniejsze aniżeli wydobycie czarnego złota. Ale dlatego ten urobek jest tak cenny. Potrzebujemy opowieści kobiet. Herstory. (...) Za długo kobiety milczały, wycofywały się, wstrzymywały (...). Pora przerwać milczenie - mówiła prof. Górnikowska-Zwolak
Od żałoby po tożsamość pogranicza
Rozstrzygnięcie konkursu przyniosło nagrody dla prac o zróżnicowanej formie – od dramatycznych spowiedzi po wnikliwe analizy biograficzne.
- I miejsce: Magdalena Nowak – "Strumieniem świadomości" (podpisana jako „Córeczka tatusia”) Wstrząsający, bezkompromisowy zapis doświadczenia po tragicznej śmierci ojca w wypadku kopalnianym. Autorka z bezwzględną szczerością rozlicza się z mitem, że „czas leczy rany”. Jej tekst opisuje nagłe załamanie świata osiemnastoletniej dziewczyny, która musiała „mentalnie założyć spodnie” i wraz z matką podjąć walkę o przetrwanie i rentę specjalną w obliczu braku zabezpieczenia finansowego. To rzadki w literaturze obraz gniewu, buntu i bezradności po stracie żywiciela rodziny.
- II miejsce: Aleksandra Bluszcz – "Cera swojej matki" Dojrzały, kunsztowny literacko portret matki, rekonstruowany ze wspomnień, zapamiętanych gestów i surowych śląskich słów. Autorka z wielką uważnością odtwarza drogę kobiety – od ciężkiej pracy na wiejskim gospodarstwie, przez emaliernię Huty Silesia, płuczkę KWK „Dębieńsko”, po kopalniane laboratorium i domowy kierat, bez słowa skargi. Tekst został określony przez jury jako prawdopodobnie najlepszy warsztatowo utwór tegorocznej edycji.
- III miejsce (ex aequo): Anna Starzyczny-Procek oraz Alina Łasiewicka
- Anna Starzyczny-Procek w nienazwanym tekście (zatytułowanym w laudacji metaforą „Strach nie miał swojego języka”) opisała doświadczenie lęku jako cichego, stałego lokatora górniczego domu w Rydułtowach. Od córki po żonę górnika – autorka ukazała proces oswajania ryzyka podziemnej pracy i granice poświęcenia ratowników.
- Alina Łasiewicka przedstawiła z kolei subtelną, napisaną ze znakomitym wyczuciem języka historię dziewczyny z Cieszyna, która poprzez małżeństwo z górnikiem-ratownikiem wrosła w pejzaż przemysłowego Śląska. W swojej opowieści dotknęła problemu tożsamości („stania w rozkroku”), a także nieuchronnego przemijania epoki węgla i zamykania kolejnych kopalń.
Wśród nagrodzonych znalazły się również zdobywczynie wyróżnień. Szczególną uwagę zwróciła zbiorowa relacja siedmiu kobiet z Sosnowca (m.in. Jolanty Bigaj, Beaty Prątek, Teresy Jureczko, Janiny Kociary, Małgorzaty Kozłowskiej i Stanisławy Kubackiej). Panie udokumentowały mało obecny w powszechnej świadomości świat kobiet pracujących w kopalnianej administracji i działach płac – stres związany z ręcznym sporządzaniem list i wypłatami w gotówce przed erą komputerów – a także ciężki wysiłek fizyczny na kopalnianej płuczce i sortowni.
Wyróżnienia indywidualne trafiły także do Ewy Nowak, Klementyny Ochniak, Krystyny Strzelczyk oraz Teresy Wszelakiej.
Nowe spojrzenie na historię pracy
Finałowe spotkanie na poziomie 320 zwieńczyło wspólne pamiątkowe zdjęcie laureatek obecnej oraz wcześniejszych edycji, a także wykład gościnny prof. Barbary Klich-Kluczewskiej z Uniwersytetu Jagiellońskiego, poświęcony realiom pracy kobiet w XX wieku.
Zabrzańska gala pokazała wyraźnie, że pamiętniki kobiet z rodzin górniczych dawno przestały być jedynie lokalnym zapisem wspomnień. Stały się pełnoprawnym, żywym dokumentem historycznym i społecznym, który wreszcie przywraca śląskiej i zagłębiowskiej tradycji jej brakującą, kobiecą połowę.
