Jezderkusie! Postowili dynkmal na Świōnach. A po prowdzie, niy ino ô niego bōło larmo bez te wakacje. Larmo było wele rostomaitych dynkmali – dyć we Bytoniu je dynkmal zicherki, kero spomino powstania ślōnskie. Boły tyż chacharskie incydynty niszczenio dynkmalu we Wierzchach. Nale nojwiynksze wynokwianie bōło ô dynkmal hr. Guido von Donnersmarcka. I eli we zeszłym roku mielimy haja ô tabulki po ślōnsku na amcie we Chorzowie, tak latoś momy ô dynkmale.
Poôstrowiomy ô tym ostatnim, bo zdo mi się, iże ôn nojwiyncyj może nom pokozać ze jakim problymym momy do czynienio.
Graf Guido von Donnersmarck bōł ganc bogatym potyntatem, kery bōł się urodzioł we Bresslau. Richtig głośno bōło ô jego kamractwach, romansach, ô tym, iże kozōł drugi wersal zrychtować do swojyj żony. Richtig głośno musiało być tyż na Świōnach we 1850, kej się dowiedzieli, iże graf kupiōł Lipiny. I latoś, sto lot do przodka, graf kery pod koniec żywobycio dorobiōł się miana Fürst – juzaś je we cajtungach.
Postowienie dynkmala Guido zrychtowało larmo polskiyj zajtu komyntariatu, co niy ma takie dziwne. Je zaś richtig ciekawe i wiela może nom pedzieć ô nos samych. Konflikt tyn je – podug klasyfikacyji prof. Chwedeńczuka – natury zewnyntrzyj. Momy sam haja, we kerej inksze tajle niy szpilajom na tym samym placu, po inkszych zajtach, ale tajle wybrōły ganc inksze sporty i wadzōm się, iże drugo zajta łamie zasady. Muszemy spokopić niy ino kaj je haja, ale bezco dotyko tymatu tożsamości.
Tajle tyj haji to miyszkańcy Świōn i zorta polskiygo komyntariatu. Jedne dynkmal postōwili, drugie niy majom ze tego rod – nale bezcóż?
Agrumyntym za dynkmalem je spominanie perzonów ważnych do landu – to richtig dynkmal grafa je kaj winiyn być.
Kej zaś jedynym argumyntem za postwowiyniem rostomaitych dynkmali mo być „służba do polskiyj nacyje” to po prowdzie nosz Graf niy powinien stōć (barzij siedzieć) i pośmiyrnie spozierac na land, we kerego zrychtowanie mioł ganc wkłōd. Niy widza za to żodnyj sprzeczności we polkiym zdrzaźniyniu na ôddowanie zocy do kamrata Bismarcka. Tymat powinnimy się trocha dłużyj poforsztelować.
Eli tajla Poloków na dynkmalach chcōm uwidzieć, ino perzony kere „służyły polskiyj nacyje” (co je bezmała pofyrtanym polonocyntryzmem) – muszemy zrychtować spis wszystkich dynkmali we altrajchu. I spokopić wto miōł jaki wkłōd we polsko sprawa. I richtig niy mom nic do Reksia we Bielsku, czy biksy paprykōrza we Szczecinie – o tyla Goethe we Warszawie, niy może mieć langsam.
Poczymu graf von Donnersmarck we Świōnach wadzi, a Goethe we Warszawie niy?
I terōzki na szpilplac włazi tymat tożsamości. Wszyjskie te haje de fakto, a możno tyz de jure, ino utwiyrdzajōm Ślōnzoków we poczuciu inkszoście. We poczuciu tego, iże naszo soczewka spoziero na nosz land i perzony, kere go rychtowały.
Polsko soczewka zaś spoziero na ganc wielgi Faterland, Chrystusa nacyje, kery 123 lata pod zaborami i dalyj, i dalyj. I paradoksalnie: im barzij Goethe ze Warszawom niy mo zwiōnzku – tym spokojniyj może sie stoć. Guido von Donnersmarck ze noszym hajmatym zwiōnzany je fest, bezto zisnōnć na ławce we Świonach niy może.
Skiż tego, iże przypomino to tajli Poloków, iże narracja ô „ôdwiecznie polskim ślōnsku”, we kerym niymce ino paczyli jak się dorobić na biydnych ślōnskich borokach, mogemy trzimać we szranku ze „Faustym” a niy ze literaturom faktu.
Nojciekawsze a nojśmieszniyjsze je skuli mie to, iże takie haje powinny być ô zrychtowanie takiego dynkmala, a niy kej dynkmal już stoi. Bo teroz co? Miyszkańcy Świōn (we tym moje ojce) chcieli, szandysamt chciōł, znōd się na to gelt – graf siedzi na ławce, a nojwiynksze larmo robiom ci kerzy nigdy niy przejdom nawyt wele tego dynkmala. Miyszkancy Świōn im Polska zabierajom.
Postowienie dynkmala Guido von Donnersmarcka zdo mi się ganc słuszne, ze zocy do geszichty landu. Bo ô ta geszichta je po prowdze haja. Niy ô to czy Guido bōł bohater. Niy ô to czy bōł to dobry chop. A ô to czy perzona kero zrychtowała wielgo tajla geszichty Ślōnska, może być tajlom noszyj pamiynci, choć niy pasi do polskiyj narracyje.
A terozki kożden wyzywany ôd folksdojczów miyszkaniec Świōn – to je ino bajszpil wortu, iże Ślōnzoki som do Poloków „zbyt podone coby ignorować, nale zbyt różni coby spać spokojnie”.
Na som koniec graf Guido siedzi się na ławeczce ze pultami, nawyt niy spokopi, iże juzaś na Górnym Ślōnsku godo się nojbarzij ô nim.
WERSJA POLSKA:
Tak jak poprzednie wakacje przeminęły nam pod znakiem tabliczek na urzędzie w Chorzowie, tak tym razem światło okolicy, ale też Polski, padło na różne pomniki dotyczące Górnego Śląska.. Przecież i w Bytomiu powstał pomnik, który w dość charakterystyczny sposób wspomina powstania śląskie, były karygodne incydenty niszczenia pomnika w Wierzchach. Z tych wszystkich wydarzeń najwięcej emocji budziło jednak postawienie pomnika Guido von Donnersmarckowi
Skupmy się jednak na tym najgłośniejszym, gdyż w pewnym sensie to właśnie on najwięcej może nam powiedzieć o tym, z jakim problemem mamy do czynienia.
Hrabia Guido von Donnersmarck był bogatym potentatem urodzonym we Wrocławiu. Głośno było o jego romansach, o zachciankach jego żony, dla której zbudował przecież pałac w Świerklańcu. Głośno było też zapewne na Świonach, gdy gruchnęła informacja, że milioner kupuje Lipiny w 1850 roku. I teraz, po ponad 100 latach, człowiek, który koniec końców dochrapał się tytułu księcia, znów jest na ustach — nie tylko Śląska, ale i Polski.
Postawienie pomnika Guido wywołało niemałe oburzenie polskiej strony komentariatu, co nie jest wcale zaskakujące. Jest jednak niezwykle ciekawe i w pewnym sensie, mówi nam bardzo wiele o nas samych. Konflikt o pomnik ma — według kategoryzacji zastosowanej przez prof. Chwedeńczuka — naturę zewnętrzną. Mamy do czynienia z kłótnią, w której różne strony sporu stają nie tyle po dwóch różnych stronach meczu, ile wybierają inne dyscypliny, kłócąc się, że druga strona łamie zasady. Zastanówmy się więc, na jakim polu odbywa się ten konflikt i dlaczego tak mocno dotyka kwestii tożsamościowych.
Stronami sporu są w tym wypadku przede wszystkim mieszkańcy Świętochłowic i część polskiego komentariatu. Jedni postawili pomnik, drugim się to nie podoba. Dlaczego?
Jeśli argumentem za postawieniem pomnika jest wspominanie ludzi zasłużonych dla jakiegoś regionu — z czym, myślę, obie strony raczej się zgodzą — to rzeczywiście pomnik hrabiego jest jak najbardziej na swoim miejscu.
Natomiast jeśli jedynym argumentem za postawieniem jakiegokolwiek pomnika jest przysłużenie się narodowi polskiemu, to rzeczywiście hr. Guido nie powinien siedzieć i pośmiertnie oglądać, jak rozwija się miasto, które zbudował. Nie ma natomiast sprzeczności w polskiej niezgodzie na czczenie takich postaci. Sprawę należałoby jednak poddać niewielkiej analizie.
Jeżeli obudzeni Polacy na pomnikach w Polsce chcą widzieć tylko osoby, które przysłużyły się narodowi polskiemu — co wydaje mi się dość dziwacznym polonocentryzmem — to należałoby zrobić generalny spis wszystkich pomników w Polsce. A także zastanowić się, w jakim stopniu poszczególne postaci rzeczywiście przysłużyły się polskiej sprawie. O ile nie mam wątpliwości co do Reksia w Bielsku czy Paprykarza w Szczecinie, o tyle taki Goethe w Warszawie raczej nie może już stać i spać spokojnie.
Dlaczego zatem hrabia Guido w Świętochłowicach razi, a Goethe w Warszawie już nie?
I tutaj na plac gry wchodzi kwestia tożsamości. Wszelkie tego typu kłótnie de facto, choć może też de jure, utwierdzają wielu Ślązaków w swoim poczuciu odrębności. W poczuciu tego, że soczewka naszej tożsamości skierowana jest na nasz region i ludzi, którzy przyczynili się do jego budowania.
W przeciwieństwie do tego, na co skierowana jest soczewka tej oburzonej części Polaków — na wielką ojczyznę, Chrystusa narodów, 123 lata pod zaborami i tak dalej, i tak dalej. I paradoksalnie: im bardziej Goethe z Warszawą nie ma nic wspólnego, tym spokojniej może sobie stać. Guido von Donnersmarck ze Śląskiem jest natomiast związany bardzo mocno, więc siedzieć na ławce już nie może.
Może właśnie dlatego, że przypomina to części Polaków, iż narracje o „odwiecznie polskim Śląsku”, w którym niemieccy nachodźcy tylko czyhali, jak tu wyzyskać biednego Ślązaka, powinnyśmy trzymać na półce z „Faustem”, a nie z literaturą faktu.
Najciekawsze, ale też najśmieszniejsze jest moim zdaniem to, że zwykle tego typu kłótnie odbywają się o powstanie takiego monumentu — ławki w tym wypadku — a nie w momencie, kiedy pomnik już stoi. Bo co teraz z tym zrobić? Mieszkańcy miasta chcieli, samorząd chciał, środki zostały znalezione, ławka stoi i nagle największe oburzenie wzniecają ludzie, którzy w ciągu swojego życia ani razu obok tej ławki nie przejdą. Mieszkańcy Świon im Polskę odbierają w ten sposób.
Wydaje mi się, że postawienie pomnika hrabiego jest inicjatywą słuszną, nastawioną na pamięć regionu. I właśnie o tę pamięć tak naprawdę toczy się tutaj spór. Nie o to, czy Guido von Donnersmarck był bohaterem. Nie o to nawet, czy był dobrym czy złym człowiekiem. Chodzi o to, czy człowiek, który współtworzył historię Śląska, może być częścią śląskiej pamięci także wtedy, gdy nie pasuje do polskiej opowieści o tym regionie.
A każdy obrażany teraz od folksdojczy w internecie mieszkaniec Świętochłowic jest przykładem tego, jak żywe nadal jest powiedzenie, że Ślązacy są w stosunku do Polaków „zbyt podobni, aby ignorować, ale zbyt różni, żeby spać spokojnie”.
Niemniej jednak hrabia siedzi na ławeczce, wraz z gołębiami, i nawet nie wie, że po raz kolejny na Śląsku mówi się głównie o nim.
