Monika Czernik-Czublun: Dzięki ofercie edukacyjnej Muzeum Śląskie staje się miejscem dialogu ze zwiedzającym

Jakie zadanie w Muzeum Śląskim ma Dział Oświatowy, dlaczego działania tego zespołu nie ograniczają się tylko do zajęć dla dzieci i młodzieży w ramach lekcji muzealnych, czy działania edukacyjne zawsze dotyczą konkretnych wystaw, jak Dział Oświatowy promuje dostępność, dlaczego w pracy edukatora nie ma sztywnych reguł, czym różni się edukator z muzeum od nauczyciela w szkole - pytamy Monikę Czernik-Czublun, kierownika Działu Oświatowego Muzeum Śląskiego w Katowicach

Katarzyna Pachelska
Monika Czernik Czublun

Rozmowa z Moniką Czernik-Czublun, kierownikiem Działu Oświatowego Muzeum Śląskiego w Katowicach

Po co Muzeum Dział Oświatowy?
Dzięki ofercie edukacyjnej Działu Oświatowego, która oferuje rożnego rodzaju spotkania, takie, jak na przykład: warsztaty, wykłady, oprowadzania, koncerty, spotkania w pracowniach Muzeum Śląskiego, muzeum staje się miejscem dialogu ze zwiedzającym, to są momenty, w których nasi goście czują się słyszalni, sprawczy, wszystko to sprawia, ze Muzeum staje się miejscem „żywym”, miejscem wymiany myśli i spostrzeżeń. Wydarzenia realizowane przez Dział Oświatowy, uzupełniają wizytę w galeriach, sprawiają, że goście mają nie tylko kontakt z dziełem sztuki, często uczą się nowych technik artystycznych, nierzadko wychodzą z takich spotkań z namalowanym przez siebie obrazem lub inną własnoręcznie wykonaną pamiątką. Obecnie, aktywni uczestnicy życia kulturalnego najchętniej uczestniczą w wydarzeniach.

A nie w wykładach?
Forma wykładów czy tradycyjnego oprowadzania nie jest już atrakcyjna. Popularnością cieszą się spotkania, w trakcie których zwiedzający odwiedza ciekawe miejsce, może się dowiedzieć czegoś nowego, poczuć sprawczość, czyli wykonać coś i wrócić z pamiątką. Przy czym przekazywane informacje muszą być przystępne a treści dobrane do grupy odbiorców. Patrząc z praktycznej strony, wydarzenia realizowane przez Dział Oświatowy przyciągają do Muzeum najwięcej odbiorców, generują frekwencję.

Do kogo są skierowane działania Działu Oświatowego? Czy tylko do dzieci i młodzieży?
Nasza oferta jest dla wszystkich. Najmłodsi, dla których przygotowujemy spotkania, mają 3 latka, oczywiście nie wyklucza to obecności jeszcze młodszych dzieci w muzeum. Wydarzenia, o różnym charakterze i tematyce, przeznaczone są dla wszystkich grup wiekowych, także dla odbiorców indywidualnych lub grup zorganizowanych. Nasz oferta jest dostępna dla każdego, posiadamy propozycje dla osób z dysfunkcjami, zarówno odwiedzających nas w grupach, jak i indywidualnie. Myślę, że każdy znajdzie coś dla siebie. Zróżnicowana jest również tematyka którą zwiedzający może wybrać. Może to być sztuka polska XIX w., XX w., zagadnienia związane z regionem, z przemysłem, z plastyką nieprofesjonalną, ze śląską sztuką sakralną oraz całe spektrum zagadnień, które oferują wystawy czasowe.

Jakie są jeszcze inne grupy ludzi, które mogą skorzystać z państwa pracy?
Wydarzenia, jakie przygotowuje Dział Oświatowy przeznaczone są dla: rodzin, dzieci, młodzieży, dorosłych, seniorów. Wszystkie wymienione grupy mogą nas odwiedzić indywidualne lub w zorganizowanych grupach. Nie zapominamy oczywiście o osobach z dysfunkcjami, nasze muzeum jest dostępne. Mamy propozycje dla osób z dysfunkcjami wzroku, słuchu, ze spektrum autyzmu, dostosowujemy specyfikę zajęć do indywidualnych potrzeb.

Czy muzeum jest dziś dla odwiedzających przede wszystkim miejscem zdobywania wiedzy np. historycznej, czy raczej przestrzenią warsztatowej debaty, budowania empatii i kompetencji społecznych?
Myślę, że i to i to. Są osoby, które przychodzą, aby rozszerzyć, pogłębić swoją wiedzę, a są i tacy, których przyciąga coś innego. Dlatego staramy się, aby nasza oferta była różnorodna, aby każdy miał możliwość wyboru.

Czy zajęcia edukacyjne zawsze dotyczą jakiejś konkretnej wystawy w Muzeum Śląskim?
Tak. Wychodzę z założenia, że nasza oferta powinna opierać się na naszych zbiorach i wystawach, to jest nieodzowna całość. Jesteśmy instytucją posiadającą zbiory, przygotowującą wystawy i zagadnienia. Tematy, problemy, o których „mówią” wystawy poruszamy w naszych działaniach edukacyjnych, o tym rozmawiamy poprzez działania z naszym odbiorcą, rozwijamy tę problematykę.

Wystawa stała o historii Górnego Śląska porusza wielowątkowe, nierzadko bolesne, tematy z dziejów regionu. Jakimi metodami edukatorzy przekazują młodemu pokoleniu tę niejednoznaczną tożsamość Górnego Śląska, unikając prostych czarno-białych ocen i podręcznikowych uproszczeń?
Metody są bardzo różne, w zależności od tego, kogo mamy przed sobą. W pracy edukatora nie ma sztywnych reguł, tutaj trzeba być elastycznym, umieć się dopasować tak, aby nasi goście uczuli się komfortowo. Dlatego czasem trzeba coś napisać, czasem narysować, a czasem najodpowiedniejszą formą okazuje się rozmowa, a czasem jeszcze trzeba po prostu wysłuchać… Proszę pamiętać, że edukator w muzeum to nie jest nauczyciel historii. Na lekcjach muzealnych zawsze mówimy w dwugłosie z wystawą, na której spotykamy się z grupą. Rozwijamy wątki, które porusza wystawa, a metody jakimi to robimy są dostosowane do odwiedzającej nas grupy.

Czy oferta Muzeum Śląskiego pomaga dzieciom i dorosłym zrozumieć transformacje regionu oraz ocalić dziedzictwo postindustrialne przed zapomnieniem?
Staramy się aby tak było, dlatego nasza oferta zawiera lekcje muzealne poruszające tematy dziedzictwa już dla dzieci od 6. roku życia. Wystawa „Światło historii. Górny Śląsk na przestrzeni dziejów” oraz Galeria Plastyki Nieprofesjonalnej są miejscami, w których poruszamy te tematy. Od kilku miesięcy takim miejscem jest jeszcze magazyn studyjny łaźni Gwarek, który pozwala nam mówić dodatkowo o rozwoju przemysłu na Górnym Śląsku. W związku z oddaniem dla publiczności tego miejsca powstała propozycja wielu lekcji muzealnych oraz wydarzeń poświęconych temu miejscu, które niejednokrotnie łączą różne dziedziny sztuk pokazując tym samym bogactwo kultury, sztuki i zaawansowanie rozwoju gospodarczego na Górnym Śląsku. Serdecznie polecam wydarzenia w Gwarku.

Muzeum Śląskie słynie z silnego nacisku na dostępność dla osób ze szczególnymi potrzebami (m.in. osób z niepełnosprawnością wzroku, słuchu czy spektrum autyzmu). Jakie konkretne narzędzia, pomoce dotykowe lub formaty zajęć okazały się w praktyce najbardziej przełomowe dla tych grup?
Jest jedno uniwersalne narzędzie do pracy z osobami z niepełnosprawnościami, jest nim drugi człowiek. Najważniejsze dla tych ludzi jest, aby ktoś z nimi był. Serdeczny uśmiech i życzliwy uścisk dłoni to jest najlepsze narzędzie. Wszystko inne jest na drugim miejscu. Na pewno sprawdzają się formy, które oddziaływają na wszystkie zmysły, szczególnie dotykowe, ale te do których dołączony jest komentarz prowadzącego. Od kilku lat wielkim zainteresowaniem cieszą się u nas zajęcia „Czym jest obraz?” dla osób z dysfunkcjami, w trakcie których uczestnicy poprzez dotyk, węch i zapach poznają materiały artystyczne, jakie potrzebne są artyście do namalowanie obrazu. W naszej ofercie od września 2026 roku pojawił się nowy temat zajęć „Dotyk przemysłu”, również oparty na poznawaniu zagadnień związanych z przemysłem, pracą maszyn, nie tylko górniczych, poprzez zmysły. Mam nadzieję, że zostanie równie ciepło przyjęty, jak „Czym jest obraz”.

Młodzież ze szkół ponadpodstawowych to jedna z najbardziej wymagających grup odbiorców. Jakie nietypowe formy pracy pozwalają skutecznie zaangażować nastolatków?
Tak, młodzież zdecydowanie najtrudniej zachęcić do odwiedzin w muzeum. Jest to grupa, dla której muszą być spełnione określone warunki. Młodzież ze szkół ponadpodstawowych najczęściej odwiedza nas przychodząc w grupach zorganizowanych z nauczycielami. W naszej ofercie między innymi znajdują się zajęcia dla młodzieży „Analiza działa sztuki”, które pozwalają przygotować młodzież do egzaminów maturalnych, od kilku lat mamy bardzo wysoką frekwencje na tych zajęciach. Dajemy tutaj młodzieży przestrzeń do samodzielnego działania, do wysnuwania własnych wniosków i interpretacji, często z satysfakcją obserwujemy jak pracują w galeriach przed obrazami. Aby ta grupa odbiorców odwiedzała muzeum, musi być spełnione kilka warunków, muszą wiedzieć, że to, po co przychodzą im się przyda, muszą też czuć, że są w pewnym zakresie twórcami spotkania, wpływają na jego charakter, a ich zdanie się liczy, muszą czuć, że są słyszalni.

Na ile programy lekcji muzealnych odpowiadają bezpośrednio na podstawę programową?
Pisząc scenariusze lekcji muzealnych zawsze odwołujemy je do podstawy programowej, gdyż znamy realia, w jakich funkcjonują szkoły i wiemy, że nauczyciele tego oczekują. Oczywiści zdarzają się wystawy, bardzo dobre, które nie odwołują się do podstawy programowej, są to wystawy czasowe i tam realizujemy zajęcia pozaszkolne na czas ferii zimowych, wakacji letnich lub warsztaty artystyczne weekendowe dla rodzin i dzieci.

Seniorzy są niezwykle wierną i aktywna grupą bywalców Muzeum Śląskiego. Jak projektuje się dla nich zajęcia, by nie byli jedynie biernymi słuchaczami wykładów, lecz współtwórcami opowieści – na przykład poprzez dzielenie się własną pamięcią biograficzną?
Seniorzy to bardzo wdzięczna, ale też wymagająca grupa obiorców. Na pewno nie byliby usatysfakcjonowani jedynie propozycją wykładów, dlatego w ramach Muzealnego Uniwersytetu Seniora, opracowana zostaje zawsze bardzo różnorodna oferta, tak, aby każdy z seniorów mógł wybrać cos dla siebie. W ofercie są tradycyjne wykłady multimedialne, warsztaty, które są spotkaniem z różnymi technikami artystycznymi, wizyty w pracowniach muzealnych, które cieszą się wielkim zainteresowaniem, a które możemy zaproponować będąc muzeum wielodziałowym, są również oprowadzania kuratorskie i koncerty często połączone z okazją do wspólnego śpiewania. Myślę, że wachlarz możliwości jest szeroki. Każde z tych spotkań jest okazją do rozmów, do spotkania się, okazją do wspólnej kawy po zajęciach w muzealnym bistro. Dzisiejsi seniorzy to bardzo dynamiczna i często energetyczna grupa odbiorców, oni rzadko przychodzą wspominać, a raczej szukają nowości, nowych bodźców, a przede wszystkim kontaktu z drugim człowiekiem.

Muzeum Śląskie dysponuje unikatowymi w skali kraju zbiorami sztuki oraz jedynym w Polsce Centrum Scenografii Polskiej. Jak wykorzystuje się te zbiory w edukacji pozaartystycznej – na przykład do rozwijania wrażliwości wizualnej, pracy z emocjami czy komentowania współczesnych problemów społecznych?
Dzieła sztuki wykorzystujemy na wszystkie możliwe sposoby. Praca w galeriach w bezpośrednim kontakcie z dziełami sztuki jest naszą codziennością, pomagają nam w tym materiały edukacyjne, które są opracowywane przez edukatorki z Działu Oświatowego. Te materiały są pomocą, punktem wyjścia do rozmów, refleksji nad tym, co przekazują nam artyści poprzez swoje dzieła. Często rozmawiamy też bardziej kontekstowo, poruszając zagadnienie społeczne, polityczne, tematy związane z dziedzictwem. Generalnie każde ze spotkań, warsztatów, lekcji muzealnych mają swój temat i pod kątem tego tematu dobieramy dzieła, a następnie materiały edukacyjne. Często np. młodzież pracuje z dziełami samodzielnie, zostawiamy ich w bezpośrednim kontakcie, tak, żeby nie czuli naszej obecności, żadnej presji, a dopiero po chwili wracamy i rozmawiamy. Myślę, że obcowanie z dziełami sztuki zawsze, czy tego chcemy, czy nie, uwrażliwia nas, ale też wyrabia nasze poczucie estetyki. Zajęcia, które realizujemy w galeriach nigdy nie pozostają bez komentarza dotyczącego strony formalnej dzieła sztuki, więc myślę, że uczestnicy zawsze wychodzą z „pakietem”, z jednej strony otwieramy im drogę do interpretacji a z drugiej do estetyki, wrażliwości wizualnej.

Jakiego typu kompetencji szuka pani dziś u osób tworzących zespół edukatorów i jakie wyzwania stoją przed samymi prowadzącymi zajęcia, którzy muszą łączyć wiedzę merytoryczną z umiejętnościami trenerskimi i psychologicznymi?
Na początku, chciałam powiedzieć, że to bardzo miłe, że dostrzega pani wszystkie umiejętności, jakie powinni mieć edukatorzy, niestety wiele osób uważa, że edukator w muzeum to tak jak animator w sali zabaw (nie umniejszając oczywiście nikomu), jednak warto mieć świadomość, że edukacja muzealna nieodzownie łączy się ze zbiorami danego muzeum, wiec edukator musi posiadać szeroką wiedzę na temat zbiorów. Następnie - kwestia pedagogiki, każdy edukator musi umieć „poprowadzić” grupę, nie tylko dzieci… Znajomość podstaw psychologii społecznej, andragogiki, jest konieczna, do tego dochodzą zagadnienia związane z muzealnictwem, bo w końcu przyjmujemy gości w muzeum. W Dziale Oświatowym Muzeum Śląskiego wszyscy edukatorzy posiadają uprawnienia pedagogiczne, mają wykształcenie kierunkowe, dodatkowo są muzealnikami, więc stanowisko edukatora, które na pozór wydaje się ogólnie przystępne, po przeanalizowaniu okazuje się być niełatwe. Myślę, że edukator w muzeum to musi być osoba gotowa na wszystko, bo sytuacje są naprawdę różne. To trochę, jak aktor, w momencie wyjścia na scenę wszystkie emocje, przeżycia prywatne zostawia gdzieś za sobą, gdyż jego energia oddziałuje na grupę. To muszą być osoby, które umieją pracować z ludźmi, które ludzi rozumieją, chętnie się komunikują. Jednak to jest jedna część pracy edukatora.

A ta druga?
Druga, przynajmniej tak jest w Muzeum Śląskim, to właśnie praca w zaciszu biura, polegająca na ciągłym dokształcaniu się w zakresie kolekcji oraz dzieł z wystaw czasowych, byciu na bieżąco we wszystkich trendach wystawienniczych. To projektowanie scenariuszy zajęć, pomocy dydaktycznych oraz działań twórczych, to jest bardzo szerokie spektrum zadań i umiejętności.

Gdyby nie ograniczały państwa budżet, czas ani kwestie organizacyjne – jaki jeden wymarzony projekt edukacyjny chciałaby pani zrealizować w przestrzeni Muzeum Śląskiego, albo nawet szerzej – w Strefie Kultury?
Moim wymarzonym projektem jest utworzenie muzealnej pracowni działań twórczych. Miejsca, w którym mogłyby się spotkać różne grupy wiekowe i społeczne. Takie miejsce dedykowane na działania warsztatowe, ze stałym wyposażeniem, którego nie trzeba przenosić do magazynu. Byłaby tam prasa drukarska, sztalugi, maszyna do szycia i wiele innych narzędzi i materiałów potrzebnych do działań twórczych i projektowych. To miejsce żyłoby cały czas, byłaby przestrzeń na małą galerię prezentującą osiągniecia uczestników warsztatów. Miejsce, które miałoby „swojego ducha”, gdzie unosiłby się charakterystyczny dla pracowni artystycznych zapach farb. Pracownia oferowałaby różne rozwiązania, zajęć warsztatowych z artystami, edukatorami, byłaby miejscem do pracy samodzielnej, ale też przestrzenią dla grup zorganizowanych. Byłyby kursy, ale też jednorazowe spotkania. Pracownia stanowiłaby doskonałe uzupełnienie przestrzeni wystawienniczych Muzeum, gdzie można by było się zainspirować. Swój czas miałyby rodziny z dziećmi, dzieci, młodzież, studenci, dorośli i seniorzy, myślę, że takie miejsce jest potrzebne na Śląsku, takiego miejsca nam brakuje.

Lukasz galusek SQ

Może Cię zainteresować:

Łukasz Galusek w ŚLĄZAQ: Muzeum Śląskie to nie tylko muzeum regionalne

Autor: Maciej Poloczek

06/03/2026

Dobrostany FB event

Może Cię zainteresować:

Sztuka w odpowiedzi na kryzys. Nowa wystawa „DobroSTANY” w Muzeum Śląskim

Autor: Redakcja

18/11/2026

Karol Godula i jego dom w Rudzie

Może Cię zainteresować:

Karol Godula. Jak „Diabeł z Rudy” zbudował przemysłowe imperium i stworzył śląskiego Kopciuszka. Pisze: Piotr Fuglewicz

Autor: Piotr Fuglewicz

20/11/2026

Subskrybuj ślązag.pl

google news icon
Reklama