Od Redakcji: Nieodżałowany Piotr Fuglewicz na kilka tygodni przed swoją śmiercią przekazał nam do publikacji kolejny cykl artykułów, które miały złożyć się na Jego kolejną książkę - trzeci już po "Cokołach przechodnich" i "Palimpseście Kato" zbiór biografii ważnych, a często nieoczywistych i zapomnianych postaci związanych ze Śląskiem. Tym razem Piotr chciał przypomnieć nam pionierów śląskiego przemysłu. Niestety, za Jego życia zdążył ukazać się jedynie pierwszy odcinek cyklu. Dla uhonorowania pamięci naszego Współpracownika i Przyjaciela publikujemy odcinki kolejne.
Od syna rolnika do zarządcy wielkich majątków
Kiedy śląscy arystokraci wznosili kolejne okazałe pałace, on zarządzał potężnym, przemysłowym imperium z niepozornego, drewnianego domku w Rudzie. Karol Godula –urodzony 8 listopada 1781 roku syn rolnika z Makoszów – zmarł we Wrocławiu jako jeden z najbogatszych ludzi ówczesnej Europy. O jego burzliwym losie przesądziły trzy czynniki: chłodna kalkulacja, jedno brutalne pobicie i... sześcioletnia dziewczynka.
Jego droga na szczyt wiodła przez cudze majątki. Dzięki solidnej edukacji, która wyposażyła go w biegłą znajomość rachunkowości i matematyki finansowej, młody chłopak otrzymał posadę ekonoma w rozległych dobrach hrabiego von Ballestrema. Śląsk na przełomie wieków opierał się na gospodarce leśnej, a administrowanie takim majątkiem wymagało twardej ręki. Godula z żelazną konsekwencją tropił chłopów kradnących drewno i bezwzględnie ścigał kłusowników. Swoje obowiązki wykonywał z niemal nieludzką skutecznością. W zamian zachwycony hrabia regularnie nagradzał go premiami oraz udziałami w pierwszych, nowatorskich przedsięwzięciach rynkowych.
Lokalna społeczność nigdy nie wybaczyła mu tej gorliwości. Zdesperowani, surowo karani chłopi postanowili wziąć krwawy odwet i zorganizowali zbrojną zasadzkę. Napastnicy zmasakrowali młodego zarządcę do tego stopnia, że ledwo uszedł z życiem. Stracił oko i władzę w jednej ręce, zaczął trwale utykać, a jego twarz uległa deformacji. Mroczne, historyczne podania głoszą, że podczas tortur oprawcy dodatkowo go wykastrowali. Ten lincz brutalnie zamknął mu drogę na salony i przekreślił marzenia o założeniu rodziny. Godula odciął się od świata, stając się zatwardziałym mizantropem. Całą swą tytaniczną energię przekuł w jeden cel: pomnażanie kapitału i zgłębianie procesów przemysłowych. Pracował po nocach, nieustannie eksperymentując w laboratoriach. Niewykształceni okoliczni robotnicy szybko ochrzcili go mianem „Diabła z Rudy”. Wierzyli, że ten niezwykły, analityczny zmysł musi być efektem paktu z siłami nadprzyrodzonymi.
Jak powstało imperium „Króla Cynku”
Prawda była jednak o wiele bardziej prozaiczna – jego potęga opierała się wyłącznie na bezbłędnej matematyce i wybitnym wyczuciu technologii. Gdy śląski przemysł zaczął masowo wdrażać rewolucyjną, opisaną wcześniej metodę destylacji poziomej Christiana Ruberga, przyszły „Król Cynku” natychmiast dostrzegł słaby punkt tej technologicznej wolności. Wiedział, że gliniane mufle pożerają gigantyczne ilości węgla kamiennego. Podczas gdy inni inwestorzy stawiali odizolowane huty i zdawali się na łaskę zewnętrznych dostawców drożejącego opału, on postawił na pełną integrację pionową.
Rozumiał, że kluczem do przetrwania jest niezależność. Budując hutę, od razu przejmował lub otwierał pobliską kopalnię, zyskując kontrolę nad kosztami energii. Dzięki własnemu, drastycznie tańszemu surowcowi, zakłady Goduli pozostawały rentowne nawet podczas najgłębszych, światowych krachów. Kiedy konkurencja z hukiem bankrutowała, on z zimną krwią przejmował jej majątki.
W 1816 roku uruchomił potężną hutę cynku„Carlshütte”. Chwilę później na celownik wziął kopalnie, skrupulatnie unowocześniając te nowo przejęte, jak choćby„Brandenburg” czy„Wolfgang”. Budował krok po kroku bezwzględny monopol. W szczytowym momencie należało do niego około czterdziestu kopalń węgla, dziewiętnaście kopalń rud cynku, cztery potężne kombinaty hutnicze oraz olbrzymie majątki ziemskie. Te ostatnie obejmowały dziesiątki tysięcy mórg lasów i pól – w tym kluczowe dobra Szombierki-Orzegów czy Bobrek.
Joanna Gryzik i testament, który wstrząsnął Prusami
Pod koniec życia dysponował jedną z trzech najpotężniejszych fortun na całym Górnym Śląsku. Mimo niewyobrażalnego bogactwa, zachował wręcz ascetyczny tryb życia. Od swoich podwładnych wymagał absolutnego posłuszeństwa, a rygorystyczne przestrzeganie procedur egzekwował dotkliwymi karami finansowymi. Doskonale znał jednak własną wartość. Gdy król pruski zaoferował mu nobilitację, magnat zbył ten gest odrzuceniem. Argumentował twardo, że prawdziwe szlachectwo nie wynika z dyplomów, lecz z aktywnego, pełnego czynów i pracy życia.
Z czasem musiał jednak stawić czoła wyzwaniu ostatecznemu: nie miał dziedzica. Własnych krewnych, głównie siostrzeńców, uważał za ludzi chciwych, pozbawionych jakiegokolwiek talentu. Miał gorzką świadomość, że po jego śmierci roztrwonią i zrujnują dorobek całego jego życia.
Sytuację odmieniło pojawienie się w domu milionera Joanny Gryzik – urodzonej w 1842 roku w Porębie półsieroty, którą przyprowadziła ze sobą jedna z pracujących tam gospodyń. Sześcioletnia dziewczynka weszła pewnego dnia do mrocznego gabinetu Goduli i, zupełnie nie zważając na jego makabrycznie zeszpeconą twarz, po prostu zaczęła z nim rozmawiać. Wkrótce potem regularnie przynosiła mu polne kwiaty. Rozbrojony i ujęty jej naturalną szczerością, stary krezus przygarnął dziecko i zaczął opłacać prywatnych nauczycieli.
W kwietniu 1848 roku słabnący na zdrowiu Godula wyruszył do Wrocławia w poszukiwaniu pomocy wybitnych medyków. Zaledwie na dzień przed śmiercią, w obecności komisji sądowej, podyktował testament, który miał wkrótce wstrząsnąć całymi Prusami. Swój potężny, misternie zintegrowany ekosystem przemysłowy zapisał małej, sześcioletniej Joannie. Zgłodniałej majątku rodzinie rzucił jedynie ochłap: precyzyjnie wyliczone legaty pieniężne.
Ten genialny w swojej prostocie ruch uchronił dokument przed podważeniem z tytułu prawa do zachowku. W testamencie zaszył jednak jeden, ryzykowny rygor prawny: gdyby Joanna zmarła bezpotomnie, fortuna ostatecznie powróci do jego krewnych. Ten jeden paragraf zmienił beztroską codzienność dziecka w śmiertelną pułapkę. Wydziedziczona rodzina ruszyła do otwartej wojny. Początkowo walczyli w sądach, bezskutecznie próbując udowodnić niepoczytalność zmarłego.
Gdy wybitny prawnik i zaufany przyjaciel Goduli, Maksymilian Scheffler, ostatecznie obronił testament, wściekli krewni sięgnęli po metody radykalne. Zaczęli słać groźby, a następnie organizować fizyczne zamachy na życie dziewczynki. Scheffler zareagował błyskawicznie i z doskonałym zmysłem logistycznym. W największej tajemnicy wywiózł Joannę i ukrył ją za potężnymi murami wrocławskiego klasztoru sióstr Urszulanek. Odcięta od świata dziedziczka pod ścisłą ochroną i w pełnym bezpieczeństwie nie tylko dożyła pełnoletniości, ale też odebrała staranną edukację.
Od „śląskiego Kopciuszka” do Dobrej Pani z Kopic
Finał tej niezwykłej historii stanowi jasny kontrast dla jej mrocznych początków. Starannie zarządzany przez powierników majątek urósł niemal ośmiokrotnie. By ostatecznie zabezpieczyć pozycję spadkobierczyni, król Prus nadał Joannie tytuł hrabiowski. Przypieczętowało to jej społeczny status i pozwoliło w 1858 roku na równorzędne małżeństwo z arystokratą – hrabią Hansem Ulrichem von Schaffgotschem.
Dawna półsierota, którą wkrótce okrzyknięto „śląskim Kopciuszkiem”, okazała się wybitną menadżerką. Odrzuciła legendarną bezwzględność swojego protektora. Wokół fedrujących kopalń i dymiących hut zaczęła wznosić ochronki, szkoły, kościoły oraz szpitale. Swoją empatią zyskała ogromny szacunek robotników i zaszczytny przydomek „Dobrej Pani z Kopic” – od nazwy majątku, w którym wybudowała swój baśniowy pałac.
Odeszła w 1910 roku, zostawiając dzieciom prężnie działające imperium, które miało napędzać śląską gospodarkę jeszcze przez dziesięciolecia.
A Karol Godula? Ten potwornie okaleczony człowiek z nizin społecznych de facto zbudował od podstaw zręby nowoczesnego, śląskiego przemysłu. Do końca paraliżował go lęk przed pośmiertną profanacją ze strony mściwych chłopów, dlatego kazał pochować się potajemnie, z dala od huku swoich ukochanych zakładów. Pozostawił po sobie jednak pomnik znacznie trwalszy – wyprzedzające epokę dzieło zintegrowanego monopolu węglowego, które na zawsze zmieniło oblicze gospodarcze europejskiego kontynentu.
Może Cię zainteresować:

