Od Redakcji:
Nieodżałowany Piotr Fuglewicz na kilka tygodni przed swoją śmiercią przekazał nam do publikacji kolejny cykl artykułów, które miały złożyć się na Jego kolejną książkę - trzeci już po "Cokołach przechodnich" i "Palimpseście Kato" zbiór biografii ważnych, a często nieoczywistych i zapomnianych postaci związanych ze Śląskiem. Tym razem Piotr chciał przypomnieć nam pionierów śląskiego przemysłu. Niestety, za Jego życia zdążył ukazać się jedynie pierwszy odcinek cyklu. Dla uhonorowania pamięci naszego Współpracownika i Przyjaciela publikujemy odcinki kolejne.
Śląsk i młody inżynier
Gdy u schyłku XVIII wieku dotarł na Górny Śląsk, powitały go nieprzebyte lasy, grzęzawiska i dymiące, prymitywne kuźnice. Kiedy umierał cztery dekady później, zostawiał po sobie tętniącą życiem sieć potężnych hut, głębokich kopalń i spławnych kanałów. To one stały się właściwym motorem napędowym rodzącego się przemysłu. Johann Friedrich Wedding nie stawiał sobie pomników – wznosił piece hutnicze. I to one stworzyły twardy, żeliwny fundament pod gospodarczą transformację całego regionu.
Urodził się 13 marca 1759 roku w brandenburskim Seedorf. Państwo pruskie gwałtownie potrzebowało wówczas wykwalifikowanych techników, gotowych wziąć na barki zarządzanie strategicznymi projektami. Edukacja młodego Weddinga w berlińskim gimnazjum opierała się na solidnych filarach: matematyce, logice i geometrii wykreślnej. Teorię szybko jednak zderzył z twardą rzeczywistością, pracując fizycznie w hutach żelaza na terenie Marchii Brandenburskiej. Zanim skończył dwadzieścia lat, z ramienia państwa zarządzał już budową Kanału Finow. Tam w praktyce poznawał mechanikę gruntów, hydrotechnikę i skomplikowaną logistykę rozległych placów budowy i pojął, że drogi wodne to niezbędny układ krwionośny każdego raczkującego przemysłu.
Śląska misja i technologiczny przełom
Nic dziwnego, że w 1784 roku dyrektor Wyższego Urzędu Górniczego, hrabia Friedrich Wilhelm von Reden, ściągnął zdolnego inżyniera na Śląsk. Szukał pragmatyka, który skutecznie zmodernizuje przestarzałe zakłady na nowo przyłączonych terytoriach. Wedding od razu zakasał rękawy. Zaczął od przebudowy kopalni kruszców „Friedrich” w Tarnowskich Górach i optymalizacji procesów we fryszerni w Dębskiej Kuźni pod Ozimkiem. Bez trudu zdiagnozował główny problem: wąskim gardłem pruskiej gospodarki nie był brak rąk do pracy, lecz wielki deficyt odpowiedniego surowca. Ówczesne hutnictwo pożerało ogromne ilości węgla drzewnego. Masowe karczowanie lasów drastycznie windowało koszty paliwa, a kruchość samego surowca fizycznie uniemożliwiała wznoszenie wyższych, bardziej pojemnych pieców.
Odpowiedź na ten surowcowy impas kryła się za kanałem La Manche. W latach 1789–1790 Wedding i Reden ruszyli do Anglii, a pod płaszczykiem naukowej wyprawy kryło się doskonale zorganizowane, państwowe szpiegostwo technologiczne. Pruscy wysłannicy z bliska podglądali rewolucyjny wytop żelaza przy użyciu koksu – metodę opracowaną dekady wcześniej przez Abrahama Darby’ego. Wedding z inżynieryjną fascynacją analizował również maszyny parowe, które z impetem napędzały miechy wtłaczające powietrze do czeluści hutniczych pieców. Do Prus wracał z bezcenną wiedzą o potężnej synergii węgla kamiennego, pary i żelaza. To właśnie w Ozimku Wedding przełożył podpatrzoną na Wyspach teorię na realne plany, blisko współpracując z Johnem Baildonem przy tworzeniu architektonicznego zaplecza pod przyszłą rozbudowę Gliwic i Huty Królewskiej. Ten triumf technologiczny ostatecznie rozwiązał palący problem kurczących się zasobów leśnych, o którym czytelnik miał okazję już uprzednio przeczytać.
Gliwicki sukces otworzył Weddingowi drzwi do największego wyzwania w jego karierze. Gdy w 1797 roku hrabia Reden przypieczętował decyzję o budowie Huty Królewskiej na terenach dzisiejszego Chorzowa, Wedding – bazując na znanej już czytelnikowi logice przestrzennej – osobiście nakreślił układ urbanistyczny gigantycznego zakładu, podporządkowując go sprawnemu przepływowi mas. Z pieców tych, zgodnie ze znaną nam chronologią, pierwsza surówka popłynęła w 1802 roku. Czternaście lat później pracowały tam już cztery wielkie piece – jeden z nich w dowód uznania ochrzczono zresztą imieniem „Wedding”.
Neoklasycyzm, prywatne imperium i śląska spuścizna
Rozmach wizji Weddinga daleko wykraczał poza kwestie wydobycia węgla i wytopu rudy – to on na zawsze przemodelował fizyczny krajobraz regionu. Kategorycznie odrzucił chaotyczne, drewniane konstrukcje wznoszone dotąd przez lokalnych rzemieślników. W ich miejsce postawił solidne, murowane z czerwonej cegły hale. Przeczepił na surowy, industrialny grunt państwowy styl neoklasycystyczny. Wymagał bezwzględnej symetrii osiowej, stosował masywne pilastry i powtarzalne, rytmiczne arkady. Fabryczne gmachy miały nie tylko produkować żelazo, ale też dumnie manifestować potęgę pruskiego państwa oraz racjonalny, matematyczny porządek. Surowa geometria tych zabudowań wymusiła siatkę okolicznych ulic, a z otaczających je osiedli robotniczych wykiełkowały z czasem potężne miejskie organizmy dzisiejszych Katowic i Chorzowa.
Pragmatyzm Weddinga nie ograniczał się do desek kreślarskich; przenikał również jego życie prywatne. W 1789 roku poślubił Therese Berte Caroline, córkę Johanna Ferdinanda Koulhaasa. Związek z ustosunkowanym patrycjuszowskim rodem otworzył inżynierowi drzwi do urzędniczych awansów i zapewnił bezcenny dostęp do kapitału. Kiedy Therese zmarła przedwcześnie w wyniku powikłań okołoporodowych, Wedding ożenił się z jej siostrą, Henriette Eleonore. Ten pragmatyczny krok uchronił lukratywne powiązania rodzinne. Po śmierci teścia odziedziczył rozległe dobra ziemskie w Bogucicach. W 1818 roku, mając ugruntowaną pozycję, zrezygnował z państwowych posad we wrocławskim Wyższym Urzędzie Górniczym. Osiadł w swoich katowickich włościach już jako niezależny przedsiębiorca. Zmysł do interesów go nie opuszczał. Bacznie obserwując rynkowe trendy w Europie, zainwestował zgromadzone oszczędności w produkcję śląskiego galmanu. W 1823 roku w Brynowie uruchomił prywatną hutę cynku, którą na cześć żony nazwał „Henriette”. Przedsiębiorstwo z miejsca zaczęło przynosić krocie, napędzając tryby regionalnej gospodarki kapitalistycznej.
Johann Friedrich Wedding zmarł 21 września 1830 roku w Katowicach. Oprócz wielkich, zintegrowanych kombinatów przemysłowych pozostawił po sobie prężnie działającą rodzinę, która z czasem wyrosła na wielopokoleniową, pruską dynastię urzędniczą. Jego syn, Johann Wilhelm, stanął na czele Pruskiej Drukarni Państwowej, a kolejni potomkowie obejmowali kluczowe katedry na berlińskich politechnikach i wysokie stanowiska w centralnym urzędzie patentowym. Sam Wedding swoją śląską epopeję rozpoczynał jako rządowy wysłannik, brodzący w błocie przedindustrialnych wiosek. Zakończył ją jako niezwykle zamożny inwestor, pan na własnych włościach. Ceglane mury jego fabryk przetrwały znacznie dłużej niż dymiące drewniane kuźnice, a węgiel i koks, na które odważnie postawił, dały życie Śląskowi, jaki znamy do dziś.
Może Cię zainteresować:
Piotr Fuglewicz: John Baildon. Szkocki umysł, który rozpalił gliwickie piece
Może Cię zainteresować:
