Reden, maszyna parowa i srebro, czyli spróbujmy jeszcze raz po tarnogórsku

Jak to się stało, że Miasto Gwarków przetrwało dziejowe zawirowania? Dlaczego tarnogórzanie świętują w lipcu? I co mają z tym wspólnego brytyjscy przedsiębiorcy?

Urszula Gołkowska
Tarnowskie Góry kopalnia

- Wir fanden. Gott sei Dank! Znaleźliśmy. Bogu niech będą dzięki! - Fryderyk Reden ze wzruszeniem patrzy w niebo. Przed nim wciąż stoi sztygar z niecką pełną urobku. To, co dwa dni wcześniej znaleźli górnicy, zmieni historię miasta i wpisze się w dzieje regionu. Jest rok 1784.

Do dwóch razy sztuka - górnictwo wraca do TG

Wszyscy pewnie pamiętają, że początki Miasta Gwarków związane są z wydobyciem rud srebra i ołowiu. Chłop Rybka, Jan II Dobry, Ordunek Gorny. Nie wszyscy jednak wiedzą, że złote - a właściwie srebrne - czasy nie trwały długo. XVII wiek nie okazał się łaskawy. Wydobycie kruszców było utrudnione przez wodę, której nie umiano się wtedy skutecznie pozbyć. Nie pomagała sytuacja polityczna - wojna trzydziestoletnia. W 1672 roku w górnictwie pracowało zaledwie ok. 70 osób. Późniejsze dekady przyniosły ze sobą epidemie i klęki żywiołowe. Być może gdyby nie konflikt Austrii i Prus Tarnowskie Góry nie odniosłyby sukcesu, jakim słyną obecnie nawet poza granicami kraju...

Od legendy do UNESCO, czyli opowieść o burzliwych losach tarnogórskich gwarków

W XVIII wieku miały miejsce wojny śląskie. W ich wyniku Tarnowskie Góry przeszły z rąk Habsburgów do nowych właścicieli - Hohenzollernów. Co to oznaczało dla miasta? Prusy były bardzo skoncentrowane na rozwoju przemysłu. Król Fryderyk II wyznaczył dwóch znawców górnictwa: Fryderyka Antona von Heynitza oraz dobrze znanego na Górnym Śląsku Fryderyka Wilhelma Redena, by zbadali możliwości eksploatacji cennych złóż.

W Tarnowskich Górach poszukiwania rozpoczęły się w 1783 roku. Pierwszym miejscem były dzisiejsze Bobrowniki. Dlaczego? Wiedziano, że już wcześniej prowadzona była tam działalność górnicza, więc istniało prawdopodobieństwo, iż będzie to właściwa lokalizacja. Prace z początku nie przynosiły pożądanych efektów. Dopiero 9 miesięcy później, 16 lipca 1784 roku, na głębokości 18 m w szybie Rudolfina odkryto poszukiwane złoża. Dwa dni później podobnego okrycia dokonano w szybach Łyszczonka i Opala.

Tarnowskie Góry. Barbórka w środku lata
Tarnogórzanie świętują odkrycie złóż srebra (UM Tarnowskie Góry)

Na miejsce przyjechał sam Reden. Podobno, kiedy zobaczył na własne oczy wydobyte z tarnogórskiej ziemi skarby, miał upaść na kolana i dziękować Bogu. Lipcowe odkrycie z pewnością ucieszyło wielu, ale Reden wiedział, że to dopiero początek pracy.

Jak to z tą maszyną parową było...

W tym samym roku powstała państwowa Kopalnia Fryderyk. Część z dawnych chodników jest dziś udostępniona dla zwiedzających. Jak już wspomnieliśmy, pracę górników w znacznym stopniu utrudniała woda. By zapobiec temu problemowi, zastosowano odwadniarki konne. Okazały się one jednak kosztowne i mało funkcjonalne. Postanowiono wybudować sztolnię, ale i to rozwiązanie zawiodło. Reden postanowił postawić na nowoczesność.

Dzięki swojemu doświadczeniu i XVIII-wiecznemu benchmarkingowi wpadł na pomysł, że w Tarnowskich Górach przydałaby się... maszyna parowa. Można sobie wyobrazić, jak skomplikowanym przedsięwzięciem było sprowadzenie na Górny Śląsk tak dużej konstrukcji. Udało się to jednak i zdecydowanie opłaciło. Maszyna parowa nie tylko rozpędziła regionalny przemysł, ale także... turystykę.

Maszyna parowa w Tarnowskich Górach
Maszyna parowa w Tarnowskich Górach (Urszula Gołkowska)

Wspomnijmy, że była to pierwsza tego typu technologia w kontynentalnej Europie. Zagraniczne cudo chcieli zobaczyć wpływowi ludzie. Goście wpisywali się do "Złotej Księgi" Tarnowskich Gór. Dziś widnieje w niej około 900 nazwisk. Po ponad dwóch stuleciach stwierdzić możemy, że moda na Miasto Gwarków trwa nadal i dalej odwiedzają je turyści już nie tylko z całego kontynentu, ale nawet świata.

Tarnowskie Góry. Zabytkowe korytarze i ich sekrety. Dlaczego warto wybrać się do Sztolni Czarnego Pstrąga?

Tarnowskie Góry studnią aglomeracji

Woda, z którą przez wieku zmagali się górnicy, pod koniec XVIII wieku zaczęła okazywać się przydatna. W mieście zaczęto używać jej do celów spożywczych. Mieszkańcy korzystali z wybudowanych w centrum wodociągów. Problemy z wodą pojawiały się natomiast w okolicznych miastach.

- W 1883 zaprojektowano a rok później uruchomiono na bazie podziemi tarnogórskich wodociągi górnośląskie Adolph Shaft Waterworks (Zakład Wodociągowy Staszic). Wodociągi zaopatrywały całą aglomerację śląską a rurociągi z tego zakładu dostarczały wodę do takich miejscowości jak Bytom, Ruda Śląska, Królewska Huta (dzisiejszy Chorzów) aż do Katowic - opowiadają członkowie Stowarzyszenia Miłośników Ziemi Tarnogórskiej.

Dziś Stacja Wodociągowa Staszic należy do obiektów wpisanych na Listę Światowego Dziedzictwa UNESCO. Wchodzi w skład kompleksu "Kopalnie rud ołowiu, srebra i cynku wraz z systemem gospodarowania wodami podziemnymi w Tarnowskich Górach.

Zabytkowa Kopalnia Srebra w Tarnowskich Górach
Zabytkowa Kopalnia Srebra w Tarnowskich Górach (Urszula Gołkowska)

Mimo że w początkach XX wieku surowce, na których miasto opierało swój rozwój, zaczęły się kończyć, górnicza tradycja przetrwała do dziś. Pamiątki po niej znaleźć możemy nie tylko w symbolach miasta. Jak stwierdza prezes SMZT, Zbigniew Pawlak:

- Jesteśmy świadomi miejsca, dziedzictwa – jesteśmy fenomenalni. Nadal wiemy, dlaczego mamy pyrlik z żelozkiem w herbie miasta, choć kopalnię zamknięto w 1913 roku. Kochamy to miasto.
Tarnowskie gory kopalnia

Może Cię zainteresować:

Tarnowskie Góry: historia zaczęła się od kopalni

Autor: Urszula Gołkowska

01/02/2021

Subskrybuj ślązag.pl

google news icon

czytaj więcej:

Widok kopalni "Fryderyk" w Tarnowskich Górach, koniec XVIII wieku

Od legendy do UNESCO, czyli o losach tarnogórskich gwarków

Katowice lata 30

Kiedy dzieci górnośląskich robotników poszły na studia?

Gwarki w Tarnowskich Górach na archiwalnych fotografiach

Tak wyglądały tarnogórskie Gwarki 60 lat temu

Tarnowskie Góry pochód gwarkowski

Gwarki 2022. Postacie z pochodu: Heynitz i Reden

Tarnowskie Góry gwarki pochód

Gwarki 2022. Postacie z pochodu: Jerzy Hohenzollern-Ansbach

Tarnowskie Góry gwarki

Gwarki 2022. Postacie z pochodu: Jan II Dobry

Niemiecka Republika Demokratyczna

Jak Ślązacy w NRD budowali „nowe" Niemcy