Śląsk, którego nie było: 50 lat temu Katowice mogły mieć najnowocześniejsze muzeum w Polsce. W nim podziemne kino i... ZBoWiD

50 lat temu Katowice zdecydowały się na budowę jednego z najnowocześniejszych muzeów w tej części Europy. Muzeum Walki i Zwycięstwa mogło być również jednym z najciekawszych gmachów epoki Gierka na Śląsku. Pewnie nawet by było. Gdyby powstało.

W przededniu narodowego świętowania powstań śląskich (20 czerwca) warto przypomnieć jeden z najbardziej interesujących gmachów, jakie w latach 70. planowano w Katowicach. W maju 1972 roku stolica województwa miała już Spodek, a w ślad za nim całą listę poważnych inwestycji publicznych – na czele z gigantycznym centrum kultury w Parku Kościuszki, efektownymi biurowcami w pobliżu dworca czy właśnie muzeum zlokalizowane w cieniu powstańczych skrzydeł.

Muzeum z kinem pod ziemią

Konkurs na Muzeum Walki i Zwycięstwa rozpisano już w roku 1968. Nazwa? Taki kompromis pomiędzy państwową propagandą, a problematyką stricte powstań śląskich. W pierwotnych dokumentach obiekt ten figuruje jako Muzeum Aktu Powstańczego (później zdarzało się też używanie bardziej potocznej nazwy Muzeum Powstań Śląskich). Nad projektami pracowała czołówka śląskich i krakowskich architektów, m.in. Mieczysław Król, Ewa i Marek Dziekoński, Ludwik Konior oraz Jurand Jarecki i Jerzy Więckowski.

Gdzie? Tuż za skrzyżowaniem ówczesnej Armii Czerwonej i Rozdzieńskiego, dokładnie vis a vis biurowców KTW i rozpoczynającej się obok Strefy Kultury. Ważne też, co planowano w środku tego kompleksu. Po pierwsze: muzeum powstańcze, no jasne. Ale do tego, uwaga: kino, biblioteka, sklep Cepelii, punkty usługowe, kwiaciarnia oraz przestrzeń wystawiennicza dla miasta Katowice i… Związku Bojowników o Wolność i Demokrację. Powstania, Cepelia i ZBoWiD pod jednym dachem? Takie czasy, ale wyobrażacie sobie podziemne kino na początku lat 70. w Katowicach? Nawet jeśli grano by w nim jedynie „słuszne” produkcje rodzime i z krajów zaprzyjaźnionych?

Tak czy inaczej, konkurs został rozstrzygnięty w… Właściwie… Nie został. Jury pod przewodnictwem Andrzeja Czyżewskiego (ówczesnego szefa katowickiego SARP) wybrało dwie prace: Jareckiego i Więckowskiego. Wybrało, to znaczy: zakwalifikowało do finału, bo choć były najlepsze, ani jedna, ani druga nie spełniała wszystkich oczekiwań. W finale natomiast zwyciężył bezapelacyjnie Jarecki, projektując bardzo elegancki, oszczędny budynek z większością infrastruktury pod ziemią. Dzięki temu gmach utrzymany w czerni i bieli nie konkurował z sąsiednimi powstańczymi skrzydłami.

Zablokowała Warszawa?

Muzeum, w myśl założeń, miało być „jednym z najistotniejszych elementów nowego śródmieścia Katowic”. W czerwcu 1972 roku projekt został przygotowany przez Jareckiego, a budowa miała ruszać – jak pisała prasa: „od zaraz”. Planowano, że już w 1974 roku obiekt zostanie otwarty dla zwiedzających i nie trzeba dużej wyobraźni, by stwierdzić, że gdyby do tego doszło, Katowice miałyby najnowocześniejsze muzeum w Polsce, jedno z najnowocześniejszych wówczas w tej części Europy.

Budowa oczywiście nie ruszyła, Jarecki sugerował, że inwestycję „zablokowała Warszawa, po tym jak Katowice – mimo sprzeciwów centrali – jednak postawiły sobie Spodek”. Co pozostało po tamtej inwestycji? Po pierwsze, architekt wykorzystał część rozwiązań przy projektowaniu Biblioteki Śląskiej blisko 20 lat później. Po drugie – muzeum pod ziemią? Przecież jest po drugiej stronie ulicy, znacznie młodsze. Po trzecie, ciekawostka.

Z uzasadnienia sądu konkursowego pół wieku temu: „Poddane architektonicznym rygorom zgeometryzowane pasy zieleni nie tylko w harmonijny i organiczny sposób powiązały ośrodek kulturalny z pomnikiem, lecz nadały mu wyraźny, zdecydowany kształt, sprowadziły do właściwych proporcji, złagodziły oddziaływanie zupełnie różnych form”. „Zgeometryzowane pasy zieleni i przestrzeń pod ziemią” to znaki rozpoznawcze Muzeum Śląskiego.

I jeszcze jedno: gdyby projekt Jareckiego został zrealizowany, po latach nikomu nie przyszłoby do głowy, by podobne muzeum otwierać w Świętochłowicach. Nie wiadomo jednak, czy powstałaby Strefa Kultury, jaką dziś znamy...

Rynek w przedwojennym kształcie?

Może Cię zainteresować:

Śląsk, którego nie było: niezrealizowane projekty ze śródmieścia Bytomia z lat 70. Bulwar zrównany z ziemią i... mogło być jeszcze gorzej

Autor: Marcin Zasada

30/03/2022

Projekty archikatedry w Katowicach

Może Cię zainteresować:

Śląsk, którego nie było. Jak oryginalnie miała i mogła wyglądać archikatedra w Katowicach?

Autor: Marcin Zasada

27/04/2022

Subskrybuj ślązag.pl

google news icon

czytaj więcej:

Katowice, fragment Rynku

Kolejne ponure miasto bez przyszłości: Katowice w 1990 roku

Osiedle Tysiąclecia

Najlepsze osiedle wybudowane w powojennej Polsce? No, raczej

Katowice Jurand Jarecki

Katowice w rozkwicie. Zanim nastała kolejna rewolucja

Wszystko, co chcielibyście wiedzieć o Spodku...

Wszystko, co chcielibyście wiedzieć o budowie Spodka

Nowe centrum GOP

Teatr Śląski w Sosnowcu? No właśnie... był taki pomysł

Projekty archikatedry w Katowicach

Jak oryginalnie miała wyglądać archikatedra w Katowicach?

Henryk mercik tympanon

Poprawianie archikatedry? Postawmy też gród Kajka i Kokosza