Choć Górny Śląsk kojarzy się z etosem ciężkiej pracy i przemysłem, jego prawdziwą tożsamość od pokoleń współtworzyły orkiestry dęte oraz wielotysięczny ruch śpiewaczy. W dobie smartfonów, streamingu i zamykanych kopalń tradycyjne zespoły stają jednak przed wyzwaniami, jakich nie znały nigdy wcześniej. Czy amatorskie muzykowanie to dziś jedynie muzealny zabytek, czy wciąż żywy organizm dający schronienie przed samotnością i przebodźcowaniem?
Wspólne muzykowanie i deficyt męskich głosów
W studiu Ślązaga gościliśmy Krzysztofa Sosnę – członka Rady Młodych Śląskiego Związku Chórów i Orkiestr, opiekuna stuletniego kwartalnika „Śpiewak Śląski”, a prywatnie tenora w katowickim Zespole Śpiewaczym Apertum Cor, prowadzonym przez Kamila Gojowego.
W wywiadzie wideo Krzysztof Sosna opowiada o kondycji śląskiej kultury muzycznej, walce o byt górniczych zespołów oraz o tym, dlaczego wspólne śpiewanie jest dziś potrzebne bardziej niż kiedykolwiek.
- Wspólne muzykowanie, wyjście do tych ludzi staje się przestrzenią, która nie jest ani domem, ani pracą. A z socjologicznego punktu widzenia, tu jest taka koncepcja trzeciego miejsca, gdzie po prostu możemy pozostawić wszelkie troski, skupić się na jakiejś swojej pasji, w niej się doskonalić, w niej się rozwijać i przynależeć - mówi.
Gdy dawniej na Śląsku dominowały potężne chóry męskie, dziś w zespołach niestety brakuje tenorów i basów, a składy tworzą głównie kobiety. Sosna odważnie diagnozuje przyczyny tego zjawiska, wskazując na kulturowe blokady i wstyd przed okazywaniem wrażliwości.
- Przeżywamy coś, co możemy nazwać kryzysem męskości i niedopuszczeniem przez mężczyzn myśli, że można pozwolić sobie na uwydatnienie własnych emocji na zewnątrz. Cały czas jest przeświadczenie, że może nie mamy prawa do łez albo sami sobie to prawo odbieramy - tłumaczy Sosna.
Co się stanie z orkiestrami górniczymi?
Z ponad 150 zakładowych orkiestr górniczych na Śląsku dziś zostało zaledwie kilkanaście. Gdy brakuje mecenatu spółek węglowych, muzycy muszą sami zarobić na mundury, instrumenty i nuty – stąd ich występy m.in. na otwarciu restauracji fast food czy supermarketów, co wywołało w regionie falę krytyki.
Sosna odpowiada hejterom. - Orkiestra nie ma wyjścia, musi grać komercyjnie. A że zagrała czy na otwarciu Lidla, czy na otwarciu McDonaldsa, to były wydarzenia otwarte dla publiczności. Każdy mógł przyjść i każdy mógł się zetknąć z tym niematerialnym dziedzictwem.
Wokół zbliżającego się posiedzenia w sprawie wpisania Barbórki i tradycji orkiestr na listę UNESCO narosły wielkie oczekiwania, jednak sam laur międzynarodowy nie utrzyma zespołów przy życiu. Gość naszego tonuje hurraoptymizm:
- Samo nie stanie się nic. (...) To będzie pretekst do rozmowy z osobami, które mają pieniądze, z prywatnymi właścicielami firm, którzy mogą stać się sponsorami jakichś działań. To będzie pretekst do rozmowy z samorządami - mówi Krzysztof Sosna.
"Śpiewak Śląski" nie tylko dla śpiewaków
Śląski Związek Chórów i Orkiestr wydaje czasopismo "Śpiewak Śląski", którego pierwszy numer ukazał się ponad 100 lat temu, w 1920 roku.
- Choć po wojnie miało przerwę wydawniczą aż do schyłku lat 80. XX wieku, to od 1987 roku ukazuje się nieprzerwanie. Na jego łamach utrwalono kluczowe momenty w historii Śląska – od okresu plebiscytowego, przez wejście Polski do Unii Europejskiej, czas pandemii (gdy nie wolno było śpiewać), aż po reakcję środowiska na wybuch wojny w Ukrainie. To bezcenne kompendium wiedzy dla badaczy i przyszłych pokoleń - mówi Krzysztof Sosna.
Zapytany, jak to możliwe, że w czasach zamykania gazet drukowanych oni wciąż wydają 76-stronicowe, kolorowe pismo, odpowiada: - My to robimy społecznie. Osoby piszące robią to po prostu z potrzeby serca, z potrzeby dzielenia się aktywnością własnych zespołów.
Sosna zaznacza jednak, że samo społeczne zaangażowanie nie wystarczyłoby na opłacenie druku. Wydawanie kwartalnika wspierają dotacje zewnętrzne – m.in. dofinansowanie ze środków Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego (z Funduszu Promocji Kultury) oraz wsparcie z budżetu miasta Katowice.
Zapraszamy do wysłuchania całej, pełnej pasji rozmowy o śląskim DNA, sile orkiestr dętych i wspólnocie, której nie da się zastąpić żadnym algorytmem.


