Bielsko-Biała, Tarnowskie Góry i Starcza znalazły się w gronie największych zwycięzców VI Rankingu Gmin Województwa Śląskiego. Gala była jednak nie tylko okazją do wręczenia nagród, ale także do dyskusji o depopulacji, starzeniu się społeczeństwa i przyszłości śląskich samorządów.
W Planetarium Śląskim w Chorzowie odbyła się VI Gala Rankingu Gmin Województwa Śląskiego. Wydarzenie zorganizowane przez Ośrodek Regionalny Fundacji Rozwoju Demokracji Lokalnej im. Jerzego Regulskiego w Katowicach we współpracy z Urzędem Statystycznym w Katowicach było zarazem okazją do prezentacji najnowszych analiz i prognoz statystycznych dotyczących ludności województwa śląskiego.
W sali audytoryjnej Planetarium zgromadzili się przedstawiciele Urzędu Statystycznego w Katowicach, władz wojewódzkich i samorządowych, eksperci rynku finansowego oraz edukacji. Spotkanie, objęte patronatem honorowym przez Wojewodę Śląskiego Marka Wójcika oraz Marszałka Województwa Śląskiego Wojciecha Saługę, połączyło prezentację obiektywnych wskaźników rozwoju lokalnego z debatą nad najpoważniejszym wyzwaniem stojącym przed regionem – głęboką transformacją demograficzną.
Nowy kontekst rozwoju Samorządów
Gala otwierająca piątą edycję rankingu stanowiła moment podsumowania wieloletniej pracy nad badaniem kondycji śląskich samorządów. Dyrektor Ośrodka Regionalnego FRDL w Katowicach, Anna Jakubowska, oficjalnie przywitała uczestników oraz partnerów wydarzenia, w tym Bank Gospodarstwa Krajowego pełniący rolę partnera wspierającego oraz patronów medialnych, wśród których był również nasz portal Ślązag.
Diagnoza demograficzna regionu: wyzwania i prognozy
Szczegółowy wykład poświęcony strukturze ludności, migracjom i prognozom demograficznym przedstawiła Aneta Stachańczyk, kierownik Śląskiego Ośrodka Badań Regionalnych w Urzędzie Statystycznym w Katowicach. Zaprezentowane dane ukazały skalę wyzwań, z jakimi mierzą się śląskie gminy.
Jak się okazuje, w województwie śląskim proces ubytku ludności znacznie przybrał na dynamice. W ciągu jednego roku populacja regionu zmniejszyła się o 30 000 osób, a na przestrzeni ostatnich 5 lat spadek sięgnął 150 000 mieszkańców – co odpowiada zniknięciu z mapy regionu całego średniej wielkości miasta powiatowego. W analizie dziesięcioletniej wzrost liczby ludności odnotowano jedynie w 50 gminach, podczas gdy w 117 gminach wystąpił spadek.
Analiza struktury biologicznej i ekonomicznej wykazała utrzymującą się przewagę liczebną populacji w wieku poprodukcyjnym nad najmłodszą grupą wiekową (do 17 lat), co zapoczątkowane zostało około 2015 roku. W żadnej gminie województwa udział dzieci i młodzieży nie przekracza 23% populacji. Z kolei wskaźnik starości demograficznej sukcesywnie rośnie. Szczególne wyzwanie dla opieki społecznej i zdrowotnej stanowi przewidywany niemal trzykrotny wzrost udziału najstarszych seniorów (osób w wieku 80 lat i więcej).
W zakresie ruchu naturalnego region zmaga się z głębokim deficytem urodzeń. Ujemny przyrost naturalny jest zjawiskiem powszechnym – jedyną gminą w całym województwie, która w 2025 roku wykazała dodatni przyrost naturalny, była Starcza. Pod względem salda migracji wewnętrznych i zagranicznych najwyższe dodatnie wskaźniki odnotowały gminy Starcza, Świerklany oraz Wyry, natomiast najniższe ujemne – Krupski Młyn, Wielowieś oraz Opatów. Na tle kraju województwo śląskie charakteryzuje się najwyższą gęstością zaludnienia, wysokim współczynnikiem feminizacji oraz drugim miejscem pod względem bezwzględnej liczby ludności (po województwie mazowieckim).
Regionalny ekosystem talentów i program „Uczeń zdolny”
Kolejny punkt programu poświęcono przeciwdziałaniu drenażowi mózgów i odpływowi młodych ludzi z regionu. Prezentację wprowadzającą wygłosiła Anna Kwaśniewska, dyrektor Departamentu Edukacji Urzędu Marszałkowskiego Województwa Śląskiego, a szczegóły diagnozy oraz założeń pilotażu omówili dr Mariusz Raczek i dr Krzysztof Wrana reprezentujący Akademię WSB.
Anna Kwaśniewska podkreśliła, że rozwój lokalny nie może opierać się wyłącznie na inwestycjach twardych, lecz musi integrować gminę, szkołę, naukę i gospodarkę. Zauważyła, że choć transformacja gospodarcza przesuwa akcenty w stronę zaawansowanych technologii i kompetencji cyfrowych oraz zielonych, z badania rynku pracy wynika, iż do 2035 roku aż 64% miejsc pracy będzie wymagało wysokich kwalifikacji, podczas gdy udział stanowisk dla osób z niskimi kwalifikacjami spadnie do 2%. Wyzwaniem jest fakt, że uzdolnieni absolwenci szkół średnich wyjeżdżają do ośrodków akademickich w Krakowie, Warszawie czy Poznaniu i rzadko wracają do macierzystych gmin.
W odpowiedzi na te wyzwania Samorząd Województwa Śląskiego podjął inicjatywę stworzenia regionalnego modelu wsparcia ucznia zdolnego.
Debata ekspercka: strategie odporności i zarządzania zmianą
Centralnym punktem merytorycznym wydarzenia był panel dyskusyjny pt. „Jak nie tracić mieszkańców Śląska? Odporność usług, finanse i zatrzymanie talentów”, moderowany przez Annę Jakubowską. Uczestnicy – prezydent Miasta Dąbrowa Górnicza Marcin Bazylak, dyrektor Biura Strukturyzacji Finansowania w Departamencie Sektora Samorządowego BGK Mariusz Denkiewicz, dyrektor Departamentu Edukacji Urzędu Marszałkowskiego Województwa Śląskiego Anna Kwaśniewska, prezydent Miasta Żory Waldemar Socha oraz dyrektor Urzędu Statystycznego w Katowicach Grażyna Witkowska – zaprezentowali, przedyskutowali i przeanalizowali praktyczne instrumenty, jakimi dysponują samorządy w walce z depopulacją.
Kto zwyciężył w rankingu gmin?
Finałowym akcentem wydarzenia było ogłoszenie wyników VI Rankingu Gmin Województwa Śląskiego, opracowanego przez FRDL we współpracy z US w Katowicach. Metodologia rankingu wyklucza ocenę uznaniową – pozycję danej gminy wyznacza zagregowany wskaźnik syntetyczny obliczany na podstawie 26 wskaźników cząstkowych gromadzonych za 2025 rok oraz w ujęciu wieloletnim. Ocenie poddano obszary: ekonomiczny (inwestycje, dochody własne, zadłużenie), społeczny (edukacja, ochrona zdrowia, kultura, współpraca z NGO), środowiskowy oraz zarządzanie administracyjne.
Oto zwycięzcy:
Miasta na prawach powiatu:
- Bielsko-Biała
- Żory
- Katowice
- Rybnik
- Gliwice
Gminy powyżej 20 tys. mieszkańców
- Tarnowskie Góry
- Jasienica
- Orzesze
- Gorzyce
- Czeladź
Gminy do 20 tys. mieszkańców
- Starcza
- Psary
- Gierałtowice
- Świerklany
- Wyry
Odbierając nagrodę za pierwsze miejsce w kategorii miast na prawach powiatu, zastępca prezydenta Bielska-Białej Igor Kliś zaznaczył, że wygrana w rankingu opartym na twardych, obiektywnych danych statystycznych stanowi dla samorządu cenne potwierdzenie obrania właściwej trajektorii rozwoju w wymagającym otoczeniu prawnym i społecznym.
Z kolei burmistrz Tarnowskich Gór Arkadiusz Czech, dziękując za pierwsze miejsce w kategorii gmin powyżej 20 tys. mieszkańców, nawiązał do słow profesora Waleriana Pańki, porównując pracę samorządowców do codziennego wytwarzania cegieł pod budowę silnej i stabilnej Polski lokalnej.
Nagrodę specjalną w kategorii Najwyższy Przyrost Rzeczywisty zdobyła gmina Starcza. Odbierający statuetkę Zastępca Wójta Dawid Pielok podkreślił, że ta najmniejsza gmina w województwie (licząca około 3 tys. mieszkańców) od 35 lat konsekwentnie prowadzi proinwestycyjną politykę przestrzenną. Dzięki przekształceniu gruntów rolnych pod budownictwo mieszkaniowe i usługi oraz utrzymaniu własnej infrastruktury wodno-kanalizacyjnej, Starcza przyciąga nowych mieszkańców i jako jedyna gmina w regionie utrzymała dodatni przyrost naturalny.
Liderzy Powiatowi:
W ramach rankingu wyróżniono również gminy, które uzyskały najwyższą lokatę w granicach swojego powiatu ziemskiego:
- Powiat będziński: Psary
- Powiat bielski: Jaworze
- Powiat bieruńsko-lędziński: Imielin
- Powiat cieszyński: Zebrzydowice
- Powiat częstochowski: Starcza
- Powiat gliwicki: Gierałtowice
- Powiat kłobucki: Popów
- Powiat lubliniecki: Boronów
- Powiat mikołowski: Wyry
- Powiat myszkowski: Koziegłowy
- Powiat pszczyński: Pawłowice
- Powiat raciborski: Rudnik
- Powiat rybnicki: Świerklany
- Powiat tarnogórski: Ożarowice
- Powiat wodzisławski: Gorzyce
- Powiat zawierciański: Ogrodzieniec
- Powiat żywiecki: Ślemień
VI Gala Rankingu Gmin Województwa Śląskiego zamknęła kolejny cykl analizy rozwoju regionalnego, stawiając przed samorządami jasne wnioski: spadek liczby mieszkańców wymaga odważnych decyzji reorganizacyjnych, przemyślanej polityki mieszkaniowej oraz ścisłego współdziałania oświaty z rynkiem pracy i sektorem finansowym.


