15 hektarów najpiękniejszych śląskich familoków. Nie, to nie Nikisz. To Czerwionka-Leszczyny. Zobaczcie, jak wyglądają zimą

Gdyby organizowano wybory mistera śląskich osiedl patronackich, wcale nie jest pewne, że w cuglach wygrałby katowicki Nikiszowiec. Owszem, w plebiscycie popularności - pewnie tak. Ale już w kwestiach estetyki, architektury - w szranki mogłoby z powodzeniem stanąć osiedle kopalni "Dębieńsko" w Czerwionce-Leszczynach. Zobaczcie ten największy zachowany obszar familoków na Śląsku - 15 hektarów najpiękniejszych śląskich familienhausów - w zimowej scenerii. Zdjęcia: Krysia i Tymoteusz Stańkowie.

Na swoje nieszczęście, osiedle kopalni "Dębieńsko" leży z daleka od aglomeracji (przynajmniej mentalnie, bo logistycznie to zaledwie pół godziny samochodem od Katowic), między Gliwicami a Rybnikiem, w niedużych Czerwionce-Leszczynach (gmina miejsko-wiejska w powiecie rybnickim).

Psychofani śląskich familoków na pewno już tu byli, ale masowa turystyka, przelatująca przez Nikiszowiec, Muzeum Śląskie, Zabytkową Kopalnię "Guido" w Zabrzu, Radiostację w Gliwicach i Zabytkową Kopalnię Srebra w Tarnowskich Górach, zwykle omija to miejsce. A przecież to prawdziwa śląska perła!

Największy i najlepiej zachowany kwartał familoków na Śląsku

Nigdzie indziej na Górnym Śląsku nie ma tak rozległego (15 hektarów!) i tak dobrze zachowanego kwartału zabytkowych familoków. To dokładnie 84 domy wielorodzinne, jedno- i dwukondygnacyjne, położone w centralnej części Czerwionki, między ulicami:

  • Szkolną,
  • Wolności,
  • Słowackiego,
  • Hallera,
  • Kombatantów,
  • Mickiewicza.

Wszystkie zbudowano z czerwonej cegły, i choć wyglądają podobnie, to nie są identyczne. W sumie można wyróżnić aż 40 różnych typów budynków. Mają inne ornamenty z muru pruskiego, z białej cegły, kształt okien czy inne elementy zdobienia elewacji. Jak na "tylko" mieszkania dla robotników, zaprojektowano je i zbudowano z wyjątkową dbałością o estetykę. Co ciekawe, gdy ikoniczne śląskie osiedla, jak wspomniany już katowicki Nikiszowiec, ale również Giszowiec czy zabrzańska Zandka - dziś niszczejąca, zostały zaprojektowane przez architektów o europejskiej sławie, to osiedle w Czerwionce wyszło spod ręki miejscowego mistrza budowlanego Storka.

Tu ziściła się idea miasta-ogrodu

Osiedle powstało na przełomie XIX i XX wieku. Rosło wraz z rozwojem uruchomionej przez koncern „Zjednoczone Huty Królewska i Laura” w 1898 r. kopalni „Dubensko” (od 1922 r. - „Dębieńsko”). Do wybuchu II wojny światowej postawiono w centrum Czerwionki w sumie 121 budynków dla robotników i urzędników.

To tu, w Czerwionce, dzisiaj można zobaczyć, jak na Śląsku ziściła się idea miasta-ogrodu. Nie w Giszowcu, do którego w latach PRL-u wkroczyły buldożery, wyburzając domki nawiązujące do śląskich tradycyjnych chat i wznosząc na ich miejscu wielkie blokowisko. W Czerwionce każdy z budynków miał własne podwórze, ogródek warzywny o wielkości ok. 150-250 m kw. z kilkoma zasadzonymi już drzewami owocowymi. W sumie w całym zespole dawnej kolonii ogródki zajmowały powierzchnię około 6,7 ha – czyli prawie 50 proc. powierzchni. Zakładano ogrody kwiatowe, nie żałowano też pieniędzy ani miejsca na drzewa.

Ten, kto tu zamieszkał z rodziną, pewnie z miejsca stawał się domatorem. Osiedle, jak na owe czasy i to miejsce (Czerwionka była przecież wsią, która dopiero dzięki zabudowie osiedla przybrała bardziej miastowy charakter) było niezwykle nowoczesne i samowystarczalne.

W familokach mieściło się do 8 mieszkań (w najmniejszych - nawet tylko 2). Składały się z kuchni i dwóch izb albo kuchni i jednej izby. Miały od 40 do nawet 70 m2, czyli całkiem sporo nawet jak na obecne standardy. Oczywiście mieszkania dla urzędników były większe i znajdowały się w bardziej okazałych budynkach niż robotnicze.

Osiedle nowoczesne i samowystarczalne

Były tu też budynki gospodarcze, a w nich komórki - po dwie na każdego lokatora - na trzymanie drobnego inwentarza, względnie na opał oraz ustęp. Wewnątrz budynków lub przed wejściem do każdego z nich znajdowały się punkty poboru wody oraz specjalne, metalowe uchwyty do czyszczenia butów. Do każdego mieszkania należała także obszerna piwnica. W domach były też dostępne dla lokatorów strychy, gdzie suszono bieliznę.

Osiedle zaopatrzono także w niezbędną infrastrukturę - rynsztoki, sieć wodociągową i elektryczną.

Były tu kościół, szkoła, sklep, pralnia, suszarnia, magiel, piekarnia. Dla nieżonatych mężczyzn wybudowano kilka (ale w sumie aż na 500 miejsc) domów noclegowych. W jednym z nich dziś znajduje się... kościół pod wezwaniem NSP.

Do dziś zachował się układ urbanistyczny osiedla, rozmieszczonego na planie szachownicy. Familoki są systematycznie rewitalizowane.

Zwiedzanie zabytkowego osiedla familoków w Czerwionce-Leszczynach

Na miejscu działa Izba Pamięci, znajdująca się przy Centrum Informacji Turystycznej w Czerwionce (ul. Mickiewicza 10). Jest czynna w weekendy, od piątku do niedzieli w godz. 10.00-16.00 (wstęp wolny). Można też skorzystać z usług przewodnika (100 zł za grupę) - jednak trzeba go zarezerwować tydzień przed planowanym przyjazdem do Czerwionki. Więcej informacji na stronie familoki.com.pl

A po zwiedzeniu zabytkowego osiedla patronackiego można sobie odpocząć na placu przy ul. Szkolnej, gdzie znajdują się ławki, fontanna, plenerowa siłownia, skatepark, stoły do gry w tenisa.

Z Katowic do Czerwionki-Leszczyn dotrzemy samochodem A4 i A1 w zaledwie pół godziny (przy weekendowym ruchu).

Zabrze, osiedle Zandka

Może Cię zainteresować:

Zabrze. Sandkolonie czyli Zandka. Jedno z nielicznych śląskich osiedli, które do dziś przetrwały w pierwotnej formie

Autor: Katarzyna Pachelska

08/01/2023

Zabudowa ul Kościelnej w 1995 r., Ruda Śląska

Może Cię zainteresować:

Michał Bulsa: Patronackie osiedla robotnicze to nie tylko familoki. Projektowali je znani architekci

Autor: Katarzyna Pachelska

22/10/2022

Osiedle Nikiszowiec, Katowice

Może Cię zainteresować:

Katowicki Nikiszowiec. Tu rządzi geometria. Widać to zwłaszcza z góry. Zobaczcie świetne zdjęcia z drona

Autor: Katarzyna Pachelska

20/11/2022

Subskrybuj ślązag.pl

google news icon

czytaj więcej:

Muzeum Górnośląskie, Bytom

Gmach Muzeum Górnośląskiego w Bytomiu zabytkiem

Wilcze Gardło

Wilcze Gardło. Czy mroczna legenda osiedla jest prawdziwa?

Mikołów, Osiedle Reta przy ul. Skalnej

Brutale z Mikołowa. Miały być jak katowickie Tysiąclecie

Północne śródmieście Bytomia

Koniec żartów z Bytomia! Każde miasto powinno tak wyglądać

Zabudowa ul Kościelnej w 1995 r., Ruda Śląska

"Na Nikiszu był regulamin: nie prać i suszyć ubrań w domu"

Dom Weichmanna

Rafał Drobczyk: Dom tekstylny to wizjonerski projekt

Zandka, Zabrze

Familoki między 100-letnimi platanami. Osiedle Zandka