Od Redakcji: Nieodżałowany Piotr Fuglewicz na kilka tygodni przed swoją śmiercią przekazał nam do publikacji kolejny cykl artykułów, które miały złożyć się na Jego kolejną książkę - trzeci już po "Cokołach przechodnich" i "Palimpseście Kato" zbiór biografii ważnych, a często nieoczywistych i zapomnianych postaci związanych ze Śląskiem. Tym razem Piotr chciał przypomnieć nam pionierów śląskiego przemysłu. Niestety, za Jego życia zdążył ukazać się jedynie pierwszy odcinek cyklu. Dla uhonorowania pamięci naszego Współpracownika i Przyjaciela publikujemy odcinki kolejne.
Od bankierskiego kapitału do śląskiej arystokracji
W 1813 roku Carl Lazarus Henckel von Donnersmarck zrzuca mundur pruskiego huzara i po wojennych zawieruchach przejmuje kontrolę nad rodzinną domeną w Świerklańcu. Zamiast doglądać ospałych folwarków rolniczych, kieruje wzrok głęboko pod ziemię. W ciągu zaledwie kilkudziesięciu lat żelazną ręką buduje imperium oparte na węglu, cynku i stali. Udowadnia tym samym, że stara arystokracja potrafi zaprząc do pracy nowoczesny kapitalizm o wiele skuteczniej niż dopiero rodząca się miejska burżuazja.
Potęga rodu Henckel von Donnersmarck nie zrodziła się w zgiełku kawaleryjskich szarż. Jej korzenie tkwią w twardym świecie finansów i handlu. Gdy w XVI wieku zrujnowany wojnami z Imperium Osmańskim skarbiec cesarza Rudolfa II Habsburga świecił pustkami, bankier Lazarus I Starszy pożyczył władcy potężne sumy. Doskonale zdawał sobie sprawę, że państwo nie zwróci długu w brzęczącej monecie. W zamian wynegocjował lukratywne przywileje gospodarcze i rozległe ziemie na Śląsku, co ostatecznie w 1607 roku przypieczętowano nobilitacją i tytułami baronów.
Carl Lazarus miał ów zmysł do interesów we krwi. Zanim na dobre osiadł na Śląsku, walczył z wojskami Napoleona Bonaparte. Jako dowódca pułku przeszedł twardą szkołę logistyki, bezwzględnej dyscypliny i zarządzania masami ludzkimi.
Po powrocie do Świerklańca szybko pojął, że tradycyjny handel drewnem i chłopskim zbożem to za mało, by utrzymać pozycję przystającą dziewiątemu wolnemu panu stanowemu Bytomia. Hrabia z uwagą śledził poczynania pruskich technokratów. Urzędnicy tacy jak Friedrich Wilhelm von Reden czy Johann Friedrich Wedding, działając na zlecenie rządu, z sukcesem sprowadzali brytyjskie innowacje.
Gdy w Tarnowskich Górach ruszała opisywana wcześniej pierwsza na Śląsku maszyna parowa, a w Gliwicach debiutował przełomowy wielki piec koksowy, Donnersmarck jeszcze zwlekał. Czekał, aż państwo udowodni skuteczność nowych technologii na własny koszt, a pruskie prawo górnicze zagwarantuje właścicielom gruntów pełnię swobody. Dopiero gdy zyskał pewność, wkroczył do gry.
Węgiel, cynk i stal. Narodziny przemysłowego imperium
Zaczęło się w 1828 roku. Przejmując dobra zabrzańskie, scalił osiemnaście prymitywnych, niemal chałupniczych szybików w jeden potężny organizm – kopalnię „Concordia”. To był koniec epoki chłopskiego dłubania w ziemi.
Kapitał z handlu drewnem wpompował w maszyny parowe i mechanizację głębinową. Zyskał tym samym absolutną niezależność – rzekę własnego, taniego paliwa w przemysłowych ilościach.
Zarazem przypuścił szturm na rynek cynku. Przez całe stulecie śląskie złoża galmanu monopolizował wrocławski ród Giesche. Kiedy w 1802 roku wygasła ich wieloletnia koncesja, hrabia nie wahał się ani chwili i masowo otwierał kopalnie oraz huty na swoich terenach. Konkurencję nokautował sprytną integracją pionową: wydobywał galman, który następnie przetapiał, zasilając piece własnym węglem.
Najbardziej śmiały krok wykonał jednak w latach pięćdziesiątych XIX wieku. To wtedy w Zabrzu z gołej ziemi wyrósł przemysłowy gigant – Huta Donnersmarck.
W 1850 roku hrabia uruchomił koksownię, a zaledwie dwa lata później w niebo wystrzeliły płomienie z dwóch nowoczesnych wielkich pieców, wspieranych przez potężną halę lejniczą i dmuchawy. Carl Lazarus miał jednak szerszą wizję i nie zamierzał poprzestać na handlu surowcem.
W 1858 roku dobudował ultranowoczesną odlewnię i warsztaty obróbcze. Od tego momentu kontrolował cały proces produkcyjny: od czarnej bryły wydartej trzewiom ziemi, po lśniącą oś kolejową czy precyzyjne koło zębate gotowe do podboju rynków.
Jego industrialna machina na zawsze przeobraziła tutejszy krajobraz – i samych ludzi. Zwykli śląscy chłopi odrzucali pługi, zasilając szeregi nowożytnego proletariatu, zlewającego się potem w gorących halach Huty Donnersmarck.
Zabrze w ciągu dwóch dekad eksplodowało demograficznie, z sielskiej osady stając się gęsto zurbanizowanym ośrodkiem przemysłowym. Problem zakwaterowania tej rosnącej armii robotników hrabia rozwiązał z chłodną, zarządczą kalkulacją. Wznosił osiedla patronackie, fundował szpitale i budował sklepy zakładowe.
Robotnik, który swój dach nad głową i chleb na kredyt zawdzięczał firmie, rzadziej myślał o strajkach czy ucieczce do konkurencji. Dawna pańszczyzna płynnie przybrała nową formę bezwzględnej zależności najemnej.
Cały ten perfekcyjnie naoliwiony mechanizm połączył się z wielkim światem 15 listopada 1845 roku. Tego dnia pierwsze pociągi na nowo otwartej linii kolejowej z Gliwic do Świętochłowic z gwizdem ruszyły w trasę, wywożąc stal Donnersmarcka na rynki całej Europy.
Arystokrata nowej epoki
Nowa potęga potrzebowała odpowiedniej oprawy. Carl Lazarus przebudował rodową siedzibę w Świerklańcu, nadając jej surowe formy angielskiego neogotyku i stylu Tudorów.
Był to czytelny manifest. Arystokrata celowo upodobnił się do wyspiarskich lordów – mistrzów w łączeniu starych tytułów z brudnym, węglowym pieniądzem. Z jednej strony emanował majestatem odwiecznego władcy, z drugiej zaś – drapieżnością na wskroś nowoczesnego kapitalisty.
Świadomy, że tradycyjne zasady dziedziczenia mogłyby szybko rozbić dzieło jego życia, w 1848 roku przekazał stery scentralizowanego imperium zaledwie osiemnastoletniemu synowi, Guidonowi.
Sam zmarł we Wrocławiu u schyłku 1864 roku, w sędziwym wieku 92 lat. Jego następcy zdobywali posady w rządzie kanclerzy, z rozmachem współfinansowali spłatę francuskich długów wojennych, a w 1873 roku z sukcesem wprowadzili potężny majątek na raczkującą giełdę.
Cały ten europejski blichtr późniejszych Donnersmarcków miał jednak twarde, industrialne fundamenty. Bo to właśnie stary huzar, Carl Lazarus, scalił szyby wydobywcze, zaryzykował miliony w produkcję koksu i wprawił w ruch maszyny, które narzuciły rytm arystokratycznego kapitalizmu na kolejne dziesięciolecia.
Może Cię zainteresować:
