„Górnik” wróci na pierwotne miejsce. Park Śląski szuka konserwatora dla swojej klasycznej rzeźby

Jedna z najstarszych rzeźb Parku Śląskiego przejdzie gruntowną renowację. Park ogłosił przetarg na wykonanie prac konserwatorskich przy „Górniku" autorstwa Stanisława Marcinowa. Po zakończeniu prac zabytek ma zostać przeniesiony bliżej miejsca, w którym był pierwotnie eksponowany.

Park Śląski ogłosił przetarg na renowację „Górnika”

Jak czytamy w dokumentacji przetargowej, chodzi o rwykonanie kompleksowych prac konserwatorskich przy rzeźbie „Górnik” autorstwa Stanisława Marcinowa wraz z jej przeniesieniem. To obiekt wpisany do rejestru zabytków pod numerem B/206/2011.

Prace mają zostać przeprowadzone zgodnie z programem konserwatorskim oraz pozwoleniami wydanymi przez służby konserwatorskie. Park dopuszcza możliwość przewiezienia rzeźby do pracowni wykonawcy, pod warunkiem że będzie ona znajdować się na terenie Polski. W ramach inwestycji powstanie również nowy fundament pod rzeźbę.

Wykonawca będzie miał maksymalnie 60 dni na realizację zadania od momentu przekazania rzeźby i terenu robót. Zamawiający wymaga również co najmniej dziesięcioletniej gwarancji obejmującej nie tylko ewentualne naprawy, ale także okresowe zabiegi zabezpieczające kamień przed degradacją biologiczną oraz wpływem warunków atmosferycznych.

Inwestycja otrzymała dofinansowanie z budżetu miasta Chorzów.

„Górnik” odzyska dawne miejsce

Najciekawszym elementem przedsięwzięcia może okazać się jednak nie sama konserwacja, lecz planowane przeniesienie rzeźby. Obecnie „Górnik” stoi przy Alei Gwiazd, w pobliżu skrzyżowania z Aleją Główną, Aleją Fali i Aleją Klonową. Jednak nie zawsze tak było.

Rzeźba pierwotnie zlokalizowana była na skrzyżowaniu osi sektora kulturalno-oświatowego i drogi do Zoo. Obecnie lokalizacja ta zamykała oś Alei Głównej. Rzeźba stała w tym miejscu do 2003 roku , kiedy to została przesunięta około 10 metrów dalej i ustawiona od strony Alei Gwiazd – czytamy w dokumentacji.

Po zakończeniu prac konserwatorskich zabytkowa rzeźba ma nie tylko odzyskać dawny wygląd, ale również powrócić bliżej miejsca, z którym była związana u początków historii Parku Śląskiego. Zostanie ustawiona przy samym skrzyżowaniu Alei Głównej, Fali, Gwiazd i Klonowej. To centralne miesce Parku. Nie chodzi więc wyłącznie o odnowienie zabytku. Jak podkreśla Anna Piontek, Miejska Konserwator Zabytków Miasta Chorzów, odrestaurowany „Górnik” znajdzie się w ten sposób w miejscu odpowiadającym jego pierwotnej lokalizacji z lat 50. ubiegłego wieku.

Takie nawiązanie do historycznego układu Parku Śląskiego oznacza, że po wielu latach „Górnik” odzyska sposób prezentacji bliższy zamysłowi twórców i projektantów WPKiW.

Kim jest parkowy „Górnik”?

Ta rzeźba Stanisława Marcinowa należy do najstarszych zachowanych dzieł plenerowych w Parku Śląskim. Stanęła w WPKiW w 1954 roku; prawdopodobnie odsłonięto ją przy okazji święta 1 Maja lub 22 Lipca. Zapewne z tym wiązał się zapis w zachowanym w archiwum zleceniu Komitetu Wykonawczego Budowy Wojewódzkiego Parku Kultury i Wypoczynku, zobowiązujący autora do realizacji dzieła w terminie do 25 kwietnia.

Przedstawia górnika wyposażonego w lampkę karbidową i kilof. Utrzymana jest w stylistyce socrealizmu, charakterystycznej dla pierwszych lat funkcjonowania Wojewódzkiego Parku Kultury i Wypoczynku, choć formą wyraźnie nawiązuje do rzeźby klasycznej. Wystarczy przyjrzeć się ustawieniu postaci w kontrapoście, czyli pozie znanej już starożytnym Grekom i chętnie wykorzystywanej przez artystów renesansu. W sylwetce śląskiego górnika można dostrzec dalekiego krewnego słynnego „Dawida” Michała Anioła. Oczywiście nie chodzi o temat dzieła, lecz o sposób przedstawienia człowieka: spokojną, harmonijną pozę, naturalne przeniesienie ciężaru ciała na jedną nogę i dążenie do ukazania idealizowanej, właśnie jakby pomnikowej ludzkiej sylwetki.

Zarazem to jeden z symboli związków tego miejsca z przemysłowym dziedzictwem Górnego Śląska. Nadal więc pozostaje jednym z najcenniejszych elementów historycznej kolekcji rzeźb Parku Śląskiego.

Co jest z tymi „Górnikami”?

Dzieje parkowego „Górnika” okazują się jednak bardziej złożone, niż mogłoby się wydawać.

Z materiałów prasowych z 1953 roku wynika, że już rok wcześniej w Wojewódzkim Parku Kultury i Wypoczynku stała inna rzeźba o tym samym tytule. Jej autorem był warszawski rzeźbiarz Leon Machowski, który ofiarował swoje dzieło powstającemu parkowi.

Informację o ustawieniu rzeźby zamieścił w maju 1953 roku „Dziennik Zachodni”. Kilka miesięcy później Janina Borowska na łamach „Trybuny Ludu” pisała:

Szeroka aleja, wysadzana klonami i dębem prowadzi do miejsca, gdzie rozwidlają się ścieżki. Tu na wysokim postumencie stoi rzeźba śląskiego górnika.

Dodatkowo w zasobach Archiwum Państwowego w Katowicach zachowała się fotografia przedstawiająca tę rzeźbę. Co istotne, obiekt widoczny na zdjęciu wyraźnie różni się od „Górnika” stojącego aktualnie w Parku Śląskim.

Były to więc dwa różne dzieła. Możliwe, że wcześniejsza rzeźba Machowskiego, wykonana z mniej trwałego materiału (prawdopodobnie patynowanego gipsu) nie przetrwała długo i już wkróce została zastąpiona nową realizacją. Wiadomo też, że „Górnik” Marcinowa został posadowiony na istniejącym postumencie z okładziną z piaskowca, na którym stał pierwszy „Górnik”.

Podobny co dzieło Machowskiego los mógł spotkać niektóre inne wczesne rzeźby parku, znane dziś jedynie z nielicznych zachowanych fotografii czy prasowych wzmianek.

Niewykluczone, że właśnie pamięć o zaginionym „Górniku” Machowskiego doprowadziła po latach do zabawnej wręcz pomyłki dokumentacyjnej. W jednej z kart ewidencyjnych współczesną rzeźbę błędnie przypisano bowiem temu artyście. Skutek jest taki, że nawet w obecnej dokumentacji ogłoszonego przez Park Śląski przetargu jako autor „Górnika” wielokrotnie wymieniony jest... Leon Machowski, mimo iż równolegle wskazuje się na Stanisława Marcinowa.

Dzieło mistrza dłuta

Autorem odnawianej rzeźby jest Stanisław Marcinów, jeden z najbardziej rozpoznawalnych twórców śląskiej rzeźby socrealistycznej. Jego dzieła przez dekady współtworzyły krajobraz miast regionu. Do najbardziej znanych należały rzeźby czerwonoarmistów na katowickim Pomniku Wdzięczności Armii Radzieckiej, a także tyska „Murarka” i „Matka”. Szczególne miejsce w dorobku Marcinowa zajmuje jednak Park Śląski. To właśnie tutaj zachował się największy zespół jego prac. Obok „Górnika” są to między innymi stojące przy Dużym Kręgu Tanecznym figury „Trojaka” i „Kujawiaka”, należące do najstarszych elementów parkowej galerii rzeźby plenerowej.

Z Parkiem Śląskim może być związana jeszcze jedna, do dziś niewyjaśniona historia. Niewykluczone, że Marcinów był również autorem tajemniczej rzeźby „Matka z dziećmi”, znanej wyłącznie z archiwalnych fotografii i prasy. Jej autorstwo nie zostało dotąd potwierdzone, jednak stylistycznie budzi ona skojarzenia z innymi pracami rzeźbiarza, zwłaszcza z tyską „Matką”. Sama rzeźba zniknęła już w pierwszych latach istnienia parku. Niezależnie od kwestii autorstwa „Matka z dziećmi” podzieliła los pierwszego parkowego „Górnika” Leona Machowskiego i przetrwała jedynie na kilku fotografiach z epoki oraz w samotnej prasowej wzmiance.