Gdy umarł Alojzy Lysko, wielu przypominało jego książki, działalność społeczną, zaangażowanie w sprawy śląskiej kultury i pamięci. To naturalne. Był jednym z najbardziej rozpoznawalnych śląskich pisarzy swojego pokolenia.
Ale jeśli chcemy odpowiedzieć na pytanie, co naprawdę po sobie zostawił, warto spojrzeć głębiej.
Bo Lysko nie był wyłącznie autorem książek o Śląsku. Nie był nawet przede wszystkim kronikarzem przeszłości. W pewnym sensie pełnił rolę pośrednika między światem żywych i umarłych. Nie pisał o duchach. Był ich głosem.
O Śląsku mówił przez ludzi
W literaturze regionalnej łatwo popaść w pokusę opisywania historii przez wielkie wydarzenia. Powstania, plebiscyt, wojny, politykę.
Lysko szedł inną drogą.
Interesowało go nie tyle samo wydarzenie, ile człowiek, który je przeżył. Matka czekająca na syna. Ojciec zabierany do wojska. Dziecko próbujące zrozumieć, dlaczego jedni sąsiedzi wracają z wojny, a inni nie wracają nigdy.
To dlatego jego książki tak mocno zapadały w pamięć. Czytelnik nie obcował w nich z historią jako zestawem dat. Spotykał ludzi, których głosy przez dziesięciolecia pozostawały niesłyszane.
Lysko nie wymyślał ich świata. On go wydobywał.
Zanim odeszli ostatni świadkowie
Trudno dziś w pełni docenić znaczenie tej pracy.
Pokolenie ludzi pamiętających pierwszą połowę XX wieku niemal całkowicie już odeszło. Jeszcze kilkadziesiąt lat temu można było usiąść przy kuchennym stole i wysłuchać opowieści o wojnie, obozach, Wehrmachcie, powstaniach, biedzie czy codziennym życiu przedwojennej wsi.
Lysko wiedział, że ten świat znika.
Dlatego przez lata słuchał. Zbierał wspomnienia. Zapisywał historie, które dla wielu wydawały się nieistotne. Często były to relacje ludzi, których nikt wcześniej nie pytał o zdanie. Zwykłych mieszkańców śląskich wsi i miasteczek.
Dziś wiemy, że gdyby nie on, wiele z tych opowieści przepadłoby bezpowrotnie.
Pisarz pamięci
Największym dziełem Lyski nie jest więc jedna książka.
Jego największym dziełem jest pamięć.
Nie ta oficjalna, pomnikowa i państwowa. Taką pamięcią zajmują się instytucje. On ocalał pamięć rodzinną. Tę przekazywaną przy stole, podczas odwiedzin, na pogrzebach, odpustach i rodzinnych spotkaniach.
Pamięć ludzi, którzy często nie zostawili po sobie żadnych dokumentów, wspomnień ani fotografii opisanych nazwiskiem.
Dzięki niemu odzyskali twarze.
Bojszowy jako centrum świata
Niewiele jest postaci tak mocno związanych z jedną małą ojczyzną.
Dla Lyski były nią Bojszowy.
Potrafił pisać o swojej rodzinnej ziemi w sposób, który nie zamieniał się ani w sentymentalizm, ani w folklorystyczną pocztówkę. W jego opowieściach lokalność nie była ograniczeniem. Przeciwnie. Stawała się punktem wyjścia do opowiedzenia historii uniwersalnych.
O przemijaniu, pamięci i utracie, o odpowiedzialności wobec przeszłych pokoleń.
Dlatego czytali go nie tylko mieszkańcy Bojszów i okolic. Rozumieli go również ci, którzy nigdy nie byli na ziemi pszczyńskiej, ale dobrze znali doświadczenie własnego rodzinnego miejsca.
„Duchy żyją!”
Kilka lat temu, z okazji swoich urodzin, powiedział charakterystyczne zdanie:
„Duchy żyją! Żyje mój ojciec i on tu jest”.
Dla kogoś spoza Śląska mogło zabrzmieć to jak poetycka metafora. Dla czytelników Lyski było raczej podsumowaniem całej Jego twórczości.
Jego ojciec był obecny w Jego opowieściach. Tak jak obecni byli przodkowie, sąsiedzi, uczestnicy dawnych wydarzeń i mieszkańcy miejscowości rozsianych po całym regionie. Nie chodziło o duchy w znaczeniu literackiej fantastyki. Chodziło o przekonanie, że człowiek żyje tak długo, jak długo ktoś o nim pamięta. I właśnie tej pamięci Lysko poświęcił szmat życia.
Dlaczego będzie Go brakować?
Śląsk nie stracił tylko pisarza. Stracił jednego z najważniejszych tłumaczy własnej pamięci. Alojzy Lysko w czasach coraz szybszych informacji i coraz krótszej uwagi przypominał, że warto zatrzymać się przy ludzkiej historii. Wysłuchać wspomnienia starszego człowieka. Zapytać o babcię, dziadka, ojca czy matkę. Zapisać kilka zdań, zanim będzie za późno.
To lekcja, która po jego śmierci pozostaje równie aktualna jak wcześniej.
Co zostawił nam Alojzy Lysko?
Książki, oczywiście. Tysiące stron zapisanych śląską pamięcią. Ale przede wszystkim zostawił coś trudniejszego do zmierzenia:przekonanie, że zwykli ludzie są warci pamięci. Że historia nie należy wyłącznie do wodzów, polityków i bohaterów z podręczników, a życie górnika, gospodyni, powstańca, wdowy czy dziecka z małej śląskiej miejscowości może być równie ważne jak losy wielkich postaci.
I właśnie dlatego twórczość Alojzego Lyski przetrwa. Bo nie tyle opowiadał o duchach, ci pozwalał im mówić.
Może Cię zainteresować:
Alojzy Lysko odszedł w ostatni dzień lata. Słów brak, więc zostają obrazy
Może Cię zainteresować:
