Zmarła Lidia Grychtołówna. Najstarsza koncertująca pianistka w Europie, pochodząca ze Śląska i związana także z Zagłębiem

Jedna z najwybitniejszych polskich pianistek, laureatka Konkursu Chopinowskiego i wieloletnia jurorka tego prestiżowego konkursu, nie żyje. Miała 98 lat, a jeszcze tego lata występowała na scenie z orkiestrą. Urodziła się w Rybniku, ale w czasie okupacji los związał ją również z Zagłębiem Dąbrowskim.

Lidia Grychtołówna nie żyje

Lidia Grychtołówna zmarła 18 listopada 2026 roku w Warszawie. Była artystką światowego formatu, koncertowała w Europie, obu Amerykach, Azji i Australii. Jej zawodowa kariera trwała ponad siedem dekad, a niezawodowa – od czwartego roku życia. Jeszcze niedawno, w sierpniu tego roku, występowała w Krakowie z orkiestrą symfoniczną. Mimo światowej kariery na wielkich scenach, często koncertowała na Górnym Śląsku i w Zagłębiu Dąbrowskim, szanując publiczność nawet w najmniejszych salach nie mniej, niż w tych o światowej sławie.

Lidzia, która wolała fortepian od lalek

Lidia Grychtołówna przyszła na świat 18 lipca 1928 roku w Rybniku jako córka Ślązaka Karola Grychtoła i pochodzącej ze Lwowa Antoniny. Muzyka była obecna w jej życiu od pierwszych miesięcy. Antonina niegdyś marzyła o karierze pianistki ale nie zrealizowała swych planów. Grała jednak w domu, a Lidzia słuchała. Po latach Grychtołówna wspominała, że jej rodzina była wówczas majętna, a ona sama miała sporo lalek, czego jej zazdrościły koleżanki. Kiedy przychodziły w odwiedziny, bawiły się tymi lalkami same, a Lidia w tym czasie… grała, nie dbając często o gości. Bardzo lubiła ćwiczyć, bardziej niż cokolwiek innego.

Dziewczynka miała słuch absolutny i podobno już jako trzylatka potrafiła odtworzyć ze słuchu zasłyszane melodie. W marcu 1933 roku, nie mając nawet pięciu lat, wystąpiła publicznie w Białej Sali Hotelu Polskiego w Rybniku. Po koncercie trzeba ją było postawić na krześle, żeby widownia mogła zobaczyć małą artystkę. Oklaski nie onieśmieliły dziewczynki. Przeciwnie – była zachwycona.
Z recitalem skrzypcowym wystąpił wówczas Antoni Szafranek, a przy fortepianie towarzyszył mu jego brat Karol. To właśnie jego Grychtołówna wymieniała później jako jednego ze swoich nauczycieli. Obaj związani byli większość życia z Rybnikiem, w którym stworzyli szkołę muzyczną, choć mieszkali już w Katowicach, ucząc w konserwatorium.

Wkrótce potem rozpoczęła naukę u Wandy Chmielowskiej, a jako siedmiolatka dostała się do katowickiego konserwatorium, choć przyjmowano tam dzieci starsze. Tam ponownie skrzyżowały się jej drogi z Karolem Szafrankiem.

Wojna przerwała normalną edukację 11-latki i wywróciła życie rodziny. Tuż przed jej wybuchem Karol wysłał Antoninę z Lidią do krewnych pod Lwów. Sam Grychtoł, urzędnik rybnickiego starostwa i bliski współpracownik Wojciecha Korfantego i człowiek walczący o polskość Górnego Śląska, musiał uciekać przed niemieckimi represjami natychmiast. Nie udało mu się ich uniknąć mimo wędrówki po całym kraju. W końcu ukrył się w Będzinie. Lidia z matką wróciły także w te strony.

Niespodziewany epizod w Zagłębiu Dąbrowskim

W czasie wojennej tułaczki Lidzia nie chciała porzucić fortepianu. Udawało się zorganizować dla niej dostęp do różnych instrumentów, zazwyczaj w kiepskim stanie. A to gdzieś na plebanii, a to do starego pianina w restauracji, gdzieś na wsi, półtora kilometra od stancji, na której mieszkała z matką. Po latach wspominała, że zimy były ostre, więc zdarzało jej się grać w płaszczu i rękawiczkach. Bywało, że restauratorka odmawiała jej dostępu do instrumentu, bo w pomieszczeniu stały beczki z piwem i winem. Lidia zapewniała, że nie przyszła pić trunki, tylko ćwiczyć.

Dopiero Sosnowiec zmienił okupacyjny życiorys Grychtołówny pod względem pianistycznym. Uczęszczała bowiem na tajne komplety na Pogoni, gdzie rozwijała się muzycznie pod kierunkiem Zdzisława i Marii Polańskich. Blisko 80 lat później odsłaniała tablicę upamiętniającą zasłużonych nie tylko w czasie wojny pedagogów.

W czasie okupacji nie zerwała jednak kontaktów z dawnymi nauczycielami, przede wszystkim z Karolem Szafrankiem. To wszystko sprawiło, że nie przerwała na długo kontaktu z grą, choć jak potem wspominała – myślała, że wojna pogrzebie jej szanse na karierę, nawet jeśli uda się ją przetrwać w zdrowiu. Wszystko przez niedostatek ćwiczeń. Dopiero o wojnie wróciła do regularnej nauki w Katowicach, w klasie znanej już sobie dobrze Wandy Chmielowskiej.

W końcu Grychtołównę usłyszał cały świat

Kariera pianistki nagle zaczęła przyspieszać. Głównie dzięki jej pracowitości. Wiele lat później mówiła, że większość życia ćwiczyła średnio po 6 godzin dziennie (dopiero w sędziwym wieku zmniejszyła ten czas do 2,5 godziny, twierdząc przy tym, że ćwiczy… mało!).

W 1953 roku zadebiutowała z Orkiestrą Filharmonii Śląskiej. W tych latach trafiła pod opiekę Zbigniewa Drzewieckiego, który przygotowywał ją do udziału w V Międzynarodowym Konkursie Pianistycznym im. Fryderyka Chopina w Warszawie w 1955 roku. Choć między nimi nie było najlepszego porozumienia, o czym mówiła sama artystka, została laureatką konkursu, zdobywając VII nagrodę. Choć było to wielkie osiągnięcie, jeden z jurorów – Arturo Benedetti Michelangeli – nie mógł pogodzić się ze zbyt niską według niego oceną Grychtołówny. I dlatego zaoferował jej prywatne kursy mistrzowskie przez po dwa miesiące z rzędu przez kolejne cztery lata. To było wielkie wyróżnienie dla pianistki wciąż na początku swojej kariery. A ta rozwijała się imponująco.. Już w 1956 roku Grychtołówna została laureatką III nagrody na I Międzynarodowym Konkursie Pianistycznym im. Roberta Schumanna w Berlinie. Później przyszły kolejne wyróżnienia, między innymi nagrody w Bolzano i Rio de Janeiro.

Międzynarodowa kariera, emigracja i powrót

Koncertowała na niemal wszystkich kontynentach, występowała z największymi orkiestrami, pod batutą wybitnych dyrygentów, w najbardziej prestiżowych salach świata. Nagrywała dla uznanych wytwórni płytowych, choć jak przyznawała, nie lubiła nagrywać, mikrofon ją peszył. Co innego, gdy nie wiedziała, że jest nagrywana – wówczas grała dla niej normalnie, czyli wybitnie. Jednak przez tę cechę nie powstało aż tak wiele nagrań, jakby melomani sobie życzyli. Jej repertuar nie kończył się na wspomnianych romantykach. Sięgała po twórczość barokową, klasycystyczną czy kompozytorów XX wieku. Była pianistką o niezwykle szerokich zainteresowaniach muzycznych.

Z czasem coraz większą część jej działalności zajęły pedagogika i praca jurorska. W latach 1986–2007 była profesorem klasy fortepianu na Uniwersytecie Johannesa Gutenberga w niemieckiej Moguncji. Prowadziła kursy mistrzowskie, ale też uczyła w swoim domu. Zasiadała w jury konkursów pianistycznych, w tym wielokrotnie – Konkursu Chopinowskiego. Ponad siedem dekad jej kariera przebiegała na pełnych obrotach. Nawet kiedy przeszła na akademicką emeryturę i wróciła do Polski, wciąż koncertowała, niemal do ostatnich dni życia.

Dwa małżeństwa i znany mąż uwikłany w zdradę z gwiazdą estrady

Pierwszym mężem Lidii Grychtołówny był skrzypek Paweł Święty. Ich małżeństwo zakończyło się po kilku latach z powodu rozbieżnych planów na przyszłość. Wkrótce w jej życiu pojawił się Janusz Ekiert, muzykolog, krytyk i znany dziennikarz muzyczny. Poznała go w 1957 roku, po jednym z koncertów. Przyszedł przeprowadzić z nią wywiad, ale rozmowa nie skończyła się w radiowym studiu. Pobrali się w październiku 1958 roku.

Ich wspólne życie nie było jednak historią bez pęknięć. W latach sześćdziesiątych Ekiert wdał się w relację romantyczną z Violettą Villas. Romans, który przez pewien czas pozostawał ukrywany, stał się publiczny w 1965 roku. Ekiert nie poprzestał na romansie – wyprowadził się od żony i zamieszkał z piosenkarką. Relacja ówczesnych celebrytów była burzliwa i przerywana, a w 1973 roku Ekiert ostatecznie ją zakończył. Postanowił wrócić do Grychtołówny, a ta go przyjęła. W sumie związek okazał się zadziwiająco trwały – małżeństwo, po 57 latach, zakończyła dopiero śmierć Janusza Ekierta w 2016 roku. Jego prochy złożono w na cmentarzu przy ulicy Rudzkiej w Rybniku – w rodzinnym grobie Grychtołów, obok rodziców Lidii.

Zawsze wracała w bliskie strony z młodości

Choć Lidia Grychtołówna występowała na estradach całego świata, nie odcięła się od rodzinnych stron. Nawet mieszkając ponad dwie dekady w Moguncji, Rybnik nazywała swym domem. Gdy wróciła do Polski i zamieszkała w Warszawie, zaczęła częściej koncertować tutaj, także w miejscowościach często uważanych za prowincjonalne. Doceniała strony bliskie jej młodości, w tym Zagłębie Rybnickie i Zagłębie Dąbrowskie, a w miastach takie jak Rybnik, Wodzisław Śląski czy Sosnowiec wystąpiła po kilka razy w ciągu ostatnich kilkunastu lat.

Nie gwiazdorzyła. Wydawało się, że nie miało dla niej znaczenia, czy gra w wielkiej, prestiżowej estradzie, czy w sali, w której mieściła się garstka melomanów. Nie traktowała takich występów jak zobowiązań drugiej kategorii, w każdym miejscu angażowała się w pełni.

Rodzinny Rybnik przyznał jej tytuł honorowej obywatelki miasta w 2017 roku. Dwa lata później na budynku przy ulicy Józefa Hallera powstał mural z jej podobizną. W lipcu 2023 roku świętowała tam swoje 95. urodziny.

Także Zagłębie Dąbrowskie odwiedzała chętnie. 4 czerwca 2019 roku odsłaniała tablicę upamiętniającą Zdzisława i Marię Polańskich na budynku, w którym prowadzili konspiracyjne nauczanie przy ulicy Żytniej 1. To inicjatywa działającego od jesieni 2018 roku w Sosnowcu Towarzystwa Muzycznego im. Ignacego Jana Paderewskiego.

Ostatni koncert dała ledwie dwa i pół miesiąca temu. 30 sierpnia 2026 roku wystąpiła na scenie festiwalu »Muzyka w Starym Krakowie«, z towarzyszeniem orkiestry Filharmonii Krakowskiej, wykonując Koncert Fortepianowy A-dur KV 488 Wofganga Amadeusza Mozarta. Miała już wtedy 98 lat. Zmarła w środę, 18 listopada 2026 roku w Warszawie.

W piątek, 20 listopada 2026 roku, odbędzie się oficjalne pożegnanie zmarłej artystki w kaplicy cmentarnej w Warszawie. Jej prochy spoczną u boku rodziców i męża – uroczystości pogrzebowe w Rybniku zaplanowano na sobotę, 28 listopada.

Zdumiewająca sprawność wiekowej artystki czyli koncert, którego nie zapomnę

Na koniec tego wspomnienia artystki, której biografią można by zapisać książkę, wątek osobisty. Siedemnaście lat temu słuchałem jej recitalu podczas Międzynarodowego Festiwalu Muzyki Kameralnej i Organowej w Wygiełzowie (koło Chrzanowa). Miała już za sobą 81. urodziny, a wciąż zdumiewała nie tylko wirtuozerią, ale i formą. Kiedy wybrzmiał już prawie cały program koncertu (około godziny), mimo wysiłku zagrała kolejny, ponaddwudziestominutowy utwór Chopina, bez choćby chwili przerwy. I to bez utraty wartości wykonawczej.

Od początku tego roku starałem się umówić z nią na wywiad. Miałem nadzieję, że rozmowa ukaże się w ŚLĄZAGu na jej setne urodziny. Bardzo chciałem zdążyć, ale nie wyszło. Żałuję tym bardziej, że wszyscy, którzy ją wspominają, podkreślają, że to była przede wszystkim kobieta serdeczna i szczera, w dodatku świetnie opowiadająca. Nie dane mi było jej poznać, a jednak była dla mnie kimś ważnym. Nie tylko wybitną artystką, ale człowiekiem dążącym do celu mimo wielkich przeciwności losu o wielkiej pracowitości, czego mogę jej tylko pozazdrościć.

Jesienne festiwale muzyki organowej i kameralnej na Górnym Śląsku. Robert Lechowski zazdrości (lub nie). Rok 2026

Może Cię zainteresować:

Czego Zagłębiak zazdrości Ślązakom? Choćby festiwali muzycznych, których jest mnóstwo i są dobre (zazwyczaj)

Autor: Robert Lechowski

11/11/2026

Zmarł Stanisław Janicki. Prowadził legendarny program »W Starym Kinie«. 25 maja 2026

Może Cię zainteresować:

Nie żyje twórca legendarnego „W starym kinie”. Stanisław Janicki odszedł dokładnie w rocznicę ostatniej emisji programu

Autor: Robert Lechowski

25/05/2026

Jan Kiepura

Może Cię zainteresować:

Jak Zagłębiak został Bytomiakiem. Jan Kiepura był powstańcem śląskim

Autor: Tomasz Borówka

17/08/2026

Subskrybuj ślązag.pl

google news icon
Reklama