Izabela Stachowicz i puder w kaburze nagana. Katowicki salon kapitan Czajki

Nie wzięła się znikąd, choć jej pojawienie się na Górnym Śląsku miało w sobie coś z iluzji. Przybyła z mitycznej, przedwojennej Warszawy, z samego jądra towarzyskiej elity II RP. Córka przemysłowca, z domu Szwarc, primo voto Hertz, secundo voto Gelbard. Przed wojną była instytucją: muza Witkacego, bywalczyni „Ziemiańskiej”, skandalistka dyskutująca o metafizyce z taką samą swobodą, z jaką wybierała paryskie kapelusze. To ona dzieliła stolik z Francem Fiszerem – filozofem absurdu i mistrzem anegdoty. Przyjaźń z Fiszerem była jej uniwersytetem. To tam pojęła, że formą można pokonać każdą treść, a stylem – każdą, nawet najbardziej ponurą rzeczywistość. Ten styl przywiozła do Katowic. Tyle że w nowym opakowaniu: zamiast jedwabnej sukni włożyła mundur Milicji Obywatelskiej.

Kabura bez Nagana

Jej katowicki epizod (1945–1949) to gotowy scenariusz na kryminał noir. Przydział: Wydział Kultury i Oświaty Komendy Wojewódzkiej MO. Stopień: kapitan. W tamtym czasie mundur oznaczał władzę absolutną, często brutalną. Ale Czajka rozegrała tę partię po swojemu, zamieniając legitymację w tarczę dla sztuki. Legenda, którą sama podsycała, głosi, że w służbowej kaburze Nagana nie nosiła ołowiu. Zamiast amunicji trzymała tam atrybuty swojej prawdziwej tożsamości: szminkę, puder i papierosy.

To nie była kokieteria. To była deklaracja. W brutalnym świecie powojennych służb, gdzie życiorysy łamano jednym podpisem, ona używała pozycji, by chronić. Współpracując z komisją profesora Lorentza, krążyła po Śląsku, zabezpieczając podworskie mienia i dzieła sztuki. Jako oficer milicji wchodziła tam, gdzie muzealnika odprawiono by z kwitkiem. Ratowała śląskie dziedzictwo z tą samą determinacją, z jaką przed wojną brylowała na rautach.

Czajka, salon i artyści

Prawdziwym sercem jej egzystencji nie był jednak gabinet w komendzie, lecz prywatne mieszkanie. Stworzyła w nim coś, co w realiach socjalistycznej urawniłowki wydawało się niemożliwe – salon literacki. Adres w ścisłym centrum stał się azylem. Wpadali tu „literaci z centrali” – Władysław Broniewski czy Jan Kott, szukający oddechu od warszawskich gruzów. Ale Czajka nie tworzyła getta dla przyjezdnych. Jej salon stał się tyglem, w którym stara inteligencja warszawska mieszała się ze śląską elitą. Bywali u niej Jan Wypler, wybitny tłumacz i grafik Paweł Steller. To u Stachowiczowej zacierały się granice między „ptokami” a „pniokami”, między nową władzą a starą kulturą.

Jej najważniejszym odkryciem nie był jednak żaden znany literat, lecz pracownik elektrowni kopalni Giesche: Teofil Ociepka. Czajka, z jej wyczuciem niesamowitości wyniesionym z sesji u Witkacego, dostrzegła w prostym maszyniście i teozofie geniusza. Gdy inni widzieli w nim dziwaka malującego smoki i saturniczne promienie, ona zobaczyła mistyka. Promowała go bezlitośnie. Organizowała wystawy, narzucała narrację o „śląskim prymitywiście”, utorowała mu drogę do światowych galerii. Bez kapitan Stachowicz Grupa Janowska mogłaby pozostać lokalną ciekawostką. Ona dała im glejt do wieczności.

Wyjechała z Katowic w 1949 roku, gdy system zaczął gęstnieć, a margines na jej ekscentryczność gwałtownie się kurczył. Jej pobyt tutaj był krótki, zaledwie czteroletni, ale intensywny jak seria z pistoletu, którego nigdy nie użyła.

W historii Katowic, przypominającej palimpsest, gdzie kolejne warstwy zamazują poprzednie, Izabela Czajka-Stachowicz zapisała się mocnym, niezmywalnym tuszem. Udowodniła, że nawet w cieniu dymiących kominów i w mundurze obcej ideologii, można ocalić to, co najcenniejsze – fason i niezależność ducha.